MİRAS HUKUKU

Saklı Pay ve Tenkis Davası

Hukuki dayanak

Tasarruf edilebilir kısım ve saklı pay Türk Medeni Kanunu (TMK) m.505–509 arasında; tenkis davası ise TMK m.560–571 arasında düzenlenir. Hak düşürücü süreler TMK m.571'de yer alır. Yetki bakımından 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.11 uyarınca ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin davalarda ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Görev bakımından HMK m.2'ye göre malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir.

Saklı paylı mirasçılar ve oranlar

TMK m.505 uyarınca mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir. Kanunda sayılmayan yasal mirasçılar, örneğin kardeşler, saklı paylı mirasçılar arasında yer almaz.

TMK m.506'ya göre saklı pay oranları şöyledir:

• Altsoy için yasal miras payının yarısı,
• Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,
• Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.

Saklı pay, yasal miras payı üzerinden hesaplandığından önce mirasçıların ve yasal paylarının doğru belirlenmesi gerekir. Yasal mirasçılık hakkında genel bilgi için Miras Hukuku sayfasına bakılabilir.

Tasarruf edilebilir kısım nasıl hesaplanır?

TMK m.507 uyarınca tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır. Hesap yapılırken mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri, mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir.

TMK m.508'e göre mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tabi oldukları ölçüde tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir. TMK m.509 uyarınca üçüncü kişi lehine yapılan hayat sigortasında, sigorta alacağının mirasbırakanın ölümü zamanındaki satın alma değeri terekeye eklenir. Bu nedenle hesap, yalnızca ölüm anında kalan malvarlığına bakılarak yapılamaz.

Tenkis davası: şartlar ve kapsam

TMK m.560 uyarınca saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir. Tenkis, tasarrufu tümüyle ortadan kaldırmaz; kazandırmanın saklı payı zedeleyen kısmını kanuni ölçüde indirir.

TMK m.565'e göre bazı sağlararası karşılıksız kazandırmalar da ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir. Bunlar arasında miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar, mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapmış olduğu bağışlamalar ile saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar sayılır.

Kazandırma saklı paylı bir mirasçıya yapılmışsa da tenkis gündeme gelebilir. TMK m.561 uyarınca saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların, onların saklı paylarını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tabi olur. TMK m.567'ye göre mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine yaptığı hayat sigortasında, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri tenkise tabidir. TMK m.569 uyarınca mirası artmirasçıya geçirme yükümlülüğü ile saklı payı zedelenen mirasçı da aşan kısmın tenkisini isteyebilir.

TMK m.562 uyarınca saklı payı zedelenen mirasçı, iflası hâlinde iflas dairesinin veya elinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıların ihtarına rağmen tenkis davası açmazsa, iflas idaresi veya bu alacaklılar da Kanundaki koşullarla tenkis davası açabilir.

Süreç nasıl işler?

Mirasçılar ve yasal payları belirlenir, terekenin aktif ve pasifi ile tenkise tabi kazandırmalar tespit edilir. Ardından tasarruf edilebilir kısım ve saklı pay ihlali hesaplanır. TMK m.563 uyarınca tenkis, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, mirasçı atanması yoluyla veya diğer bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında orantılı olarak yapılır.

Tenkiste sıra

TMK m.570'e göre tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan tasarruflar ve kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.

Geri verme ve bölünmez mallar

TMK m.566 uyarınca kendisine tenkise tabi bir kazandırma yapılmış olan kimse iyiniyetli ise, sadece mirasın geçmesi anında kazandırmadan elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür. TMK m.564'e göre değerinde azalma olmaksızın bölünmesi mümkün olmayan bir mal vasiyeti tenkise tabi olursa, vasiyet alacaklısı dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir; bu kurallar sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır.

Salihli'de tenkis davası: HMK m.11'e göre ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin davalarda mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Mirasbırakan Salihli'de oturuyorsa, taşınmazlar başka ilçelerde olsa bile tenkis davası Salihli'de, adliye ana binasındaki asliye hukuk mahkemelerinde açılır. Tenkis ile muris muvazaası arasındaki fark muris muvazaası davası yazısında anlatılmıştır.

Süreler

TMK m.571 uyarınca tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar. Tenkis iddiası, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.

Deliller ve belgeler

• Mirasçılık belgesi (veraset ilamı)
• Tapu ve banka kayıtları
• Vasiyetname veya miras sözleşmesi
• Devir, bağış ve kazandırma belgeleri
• Hayat sigortası poliçeleri
• Borç ve alacak kayıtları ile gerektiğinde değerleme raporları

Sık yapılan hatalar

• Saklı payı terekenin tamamı üzerinden hesaplamak: oran yasal miras payı üzerinden belirlenir.
• Sağlararası kazandırmaları ve hayat sigortasını hesaba katmamak.
• Bir yıllık ve on yıllık hak düşürücü süreleri kaçırmak.
• Tenkis ile tasarrufun iptalini aynı talep sanmak; iptal davası TMK m.557 vd. hükümlerine tabidir.

Saklı pay oranları ve tenkis süreleri tablosu

Saklı pay, yasal miras payının belirli bir oranıdır. Bu nedenle önce yasal miras payı bulunur, ardından aşağıdaki oran uygulanır:

Bir tasarrufun iptali, önceki bir tasarrufun yürürlüğe girmesini sağlıyorsa tenkis süreleri iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar (TMK m.571). Tasarruf edilebilir kısım ise terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır (TMK m.507).

Önemli noktalar

Tenkis davası ile bir işlemin görünüşte başka, gerçekte başka bir amaçla yapıldığı iddiası aynı hukuki değerlendirme değildir. TBK m.19 uyarınca bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde, tarafların gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın gerçek ve ortak iradeleri esas alınır; taşınmaz devirlerine ilişkin bu tür iddialar için Tapu İptal ve Tescil Davası yazısına bakılabilir.

Saklı paylı mirasçının mirasçılıktan çıkarılması da tenkis hakkını etkiler: TMK m.511 uyarınca mirasçılıktan çıkarılan kimse mirastan pay alamayacağı gibi tenkis davası da açamaz. Ayrıntılar Mirasçılıktan Çıkarma yazısında ele alınmıştır. Her hesaplama, terekenin ve kazandırmaların somut durumuna göre ayrıca değerlendirilir.

Vasiyetnamenin kendisi ehliyetsizlik, irade sakatlığı veya şekil eksikliği nedeniyle sakatsa tenkis değil iptal davası gündeme gelir; bu dava vasiyetnamenin iptali davası yazısında anlatılmıştır.

İlgili içerikler