AİLE HUKUKU · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Boşanmada Maddi ve Manevi Tazminat: Kusur, Şartlar ve Süre

Hukuki dayanak

Boşanmada tazminat, Türk Medeni Kanunu (TMK) m.174'te düzenlenir. Maddenin birinci fıkrasına göre mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir. İkinci fıkraya göre boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir.

Bu iki tazminat birbirinden bağımsızdır. Maddi tazminat boşanmanın kendisinden doğan ekonomik kayıpları, manevi tazminat ise boşanmaya yol açan olayların kişilik haklarında yarattığı zararı karşılamaya yöneliktir. Aynı davada ikisi birlikte, yalnızca biri veya hiçbiri istenebilir. Tazminat ayrıca yoksulluk nafakası ve mal rejiminin tasfiyesi taleplerinden de ayrıdır; her birinin şartları ayrı ayrı değerlendirilir.

Maddi tazminatın şartları

Maddi tazminat isteyebilmek için kanun metninden çıkan şu şartların birlikte bulunması gerekir:

• Kusur dengesi: Tazminat isteyen eşin kusursuz veya diğer eşten daha az kusurlu olması, tazminat istenen eşin ise kusurlu olması gerekir. Eşit kusur hâlinde bu şart gerçekleşmez.
• Menfaatin zedelenmesi: Eşin mevcut veya beklenen bir menfaatinin boşanma yüzünden zedelenmesi gerekir.
• Nedensellik: Zarar, boşanmanın sonucu olarak ortaya çıkmalıdır.

Mevcut menfaat, evlilik devam ederken eşin yararlandığı ekonomik imkânları; beklenen menfaat ise evlilik sürseydi ileride elde edilmesi beklenen yararları ifade eder. Uygulamada kabul edilen örnekler arasında diğer eşin sağladığı geçim imkânının kaybı ve evlilik birliği nedeniyle beklenen mirasçılık hakkının kaybı sayılır. Nitekim TMK m.181'e göre boşanan eşler bu sıfatla birbirlerinin yasal mirasçısı olamaz.

Kusurun belirlenmesinde boşanma sebebine ilişkin olaylar esas alınır. Aldatma (TMK m.161), hayata kast veya pek kötü muamele (TMK m.162) gibi özel sebeplere dayanan davalarda kusur çoğunlukla bu olaylardan anlaşılır; evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına dayanan davalarda (TMK m.166/1) ise tarafların kusurlu davranışlarının tek tek ispatlanması ve karşılaştırılması gerekir. Boşanma davasının genel işleyişi çekişmeli boşanma davası yazısında anlatılmıştır.

Manevi tazminatın şartları

Manevi tazminat için boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden tazminat isteyen eşin kişilik hakkının saldırıya uğramış olması ve diğer eşin kusurlu olması gerekir. Kişilik hakkı; onur, şeref, vücut bütünlüğü, sağlık ve saygınlık gibi değerleri kapsar. Fiziksel veya sözlü şiddet, aşağılayıcı davranışlar, sadakat yükümlülüğüne aykırı davranışlar ve eşin toplum içinde küçük düşürülmesi, uygulamada manevi tazminata konu edilen olaylar arasındadır.

Kanun metninde manevi tazminat isteyen eşin kusursuz olması ayrıca yazılmamış olsa da uygulamada, talepte bulunan eşin kusurunun diğer eşten daha ağır olmaması gerektiği kabul edilir. Ayrıca her kusurlu davranış kişilik hakkı ihlali sayılmaz; olayın ağırlığı ve kişilik değerlerine etkisi somut olarak ortaya konmalıdır.

Tazminatın miktarı ve ödeme biçimi

Kanun, tazminatın "uygun" miktarda belirlenmesini öngörür ve sabit bir hesap yöntemi koymaz. TMK m.4'e göre kanunun takdir yetkisi tanıdığı konularda hâkim, hukuka ve hakkaniyete göre karar verir. Miktar belirlenirken tarafların ekonomik ve sosyal durumları, kusurlarının ağırlığı, evliliğin süresi ve kişilik hakkına yönelik saldırının ağırlığı birlikte değerlendirilir. Manevi tazminatın bir zenginleşme aracı olmadığı, uğranılan manevi zararı hafifletmeye yönelik olduğu da göz önünde tutulur.

Ödeme biçimi TMK m.176'da düzenlenmiştir:

• Maddi tazminatın toptan veya durumun gereklerine göre irat biçiminde, yani dönemsel ödemelerle ödenmesine karar verilebilir.
• Manevi tazminatın irat biçiminde ödenmesine karar verilemez; manevi tazminat toptan ödenir.
• İrat biçiminde ödenmesine karar verilen maddi tazminat, alacaklı tarafın yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar.
• Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde iradın artırılmasına veya azaltılmasına karar verilebilir.

Tazminat ne zaman ve nerede istenir?

Boşanma davasıyla birlikte

Tazminat talepleri çoğunlukla boşanma davası dilekçesinde veya davalı eşin cevap dilekçesinde ileri sürülür. Kanun, tazminatın eş tarafından "istenebileceğini" düzenlediğinden, hâkim talep olmadan tazminata hükmetmez. Talebin miktarıyla birlikte açıkça yapılması ve dayanak olaylarının gösterilmesi gerekir.

Boşanmadan sonra ayrı davayla

TMK m.178'e göre evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Boşanma davasında tazminat istenmemişse, bu süre içinde ayrı bir dava açılabilir. Bu bir yıllık süre, kesinleşme tarihinden itibaren hesaplanır; kararın verildiği tarih esas alınmaz.

Görevli ve yetkili mahkeme

Aile hukukundan doğan dava ve işler, 4787 sayılı Kanun m.4 uyarınca aile mahkemelerinde görülür; aynı Kanun m.2'ye göre aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar. Boşanma davasında yetkili mahkeme, TMK m.168'e göre eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir.

Anlaşmalı boşanmada tazminat

TMK m.166/3'e göre evlilik en az bir yıl sürmüşse ve eşler birlikte başvurur ya da bir eş diğerinin davasını kabul ederse, boşanma kararı verilebilmesi için hâkimin, boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında taraflarca kabul edilen düzenlemeyi uygun bulması şarttır. TMK m.184 uyarınca boşanmanın fer'i sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz. Bu nedenle anlaşmalı boşanma protokolünde tazminat konusunun açıkça düzenlenmesi önemlidir; protokolde tazminat talep edilmeyeceği yazılmışsa, sonradan bu konuda uyuşmazlık çıkması riski azalır. Ayrıntılar için anlaşmalı boşanma davası yazısına bakılabilir.

İspat ve deliller

TMK m.184'e göre hâkim, boşanma davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz ve kanıtları serbestçe takdir eder. Tarafların bu konudaki ikrarları da hâkimi bağlamaz. Kusur ve kişilik hakkı ihlalinin ispatında şu deliller kullanılabilir:

• Tanık beyanları,
• Hukuka uygun elde edilmiş mesaj ve yazışmalar (bkz. WhatsApp yazışmaları delil olur mu),
• Darp raporları, hastane kayıtları ve kolluk tutanakları,
• Varsa koruma kararları (bkz. 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbirler),
• Gelir durumunu gösteren belgeler ve banka kayıtları.

Delillerin hukuka uygun yollarla elde edilmesi gerekir; ses kaydı gibi delillerin değerlendirilmesi için gizli ses kaydı yazısına bakılabilir.

Sık yapılan hatalar

• Tazminat talebini dava dilekçesinde açıkça ve miktarıyla belirtmemek.
• Kusur iddialarını somut olaylar ve tarihlerle ortaya koymamak.
• Boşanmadan sonra ayrı dava açılacaksa bir yıllık zamanaşımı süresini kaçırmak.
• Anlaşmalı boşanma protokolünde tazminat konusunu belirsiz bırakmak.
• Tazminatı nafaka veya mal paylaşımıyla karıştırmak.

Genel bilgi için aile ve boşanma hukuku sayfasına bakılabilir.

İlgili içerikler