AİLE HUKUKU · MAL REJİMİ · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Boşanmada Mal Paylaşımı Nasıl Hesaplanır? Edinilmiş Mallar ve Katılma Alacağı

"Yarı yarıya" ne demek, ne demek değil?

Boşanmada mal paylaşımı denince akla genellikle "her şeyin yarısı" gelir. Kanunun sistemi ise daha ayrıntılıdır. Türk Medeni Kanunu (TMK) m.202'ye göre eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır; eşler mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejim seçmemişse bu rejim uygulanır. Bu rejimde paylaşılan şey eşlerin bütün malları değil, evlilik süresince emekle elde edilen malların borçlar düşüldükten sonra kalan değeridir. Ayrıca paylaşım çoğu zaman malın kendisinin bölünmesi şeklinde değil, bir eşin diğerine para ödemesi şeklinde gerçekleşir.

Edinilmiş mal ve kişisel mal

Kanuna göre edinilmiş mallara katılma rejimi, edinilmiş mallar ile eşlerden her birinin kişisel mallarını kapsar. Ayrımın doğru yapılması, hesabın temelidir.

Edinilmiş mallar (paylaşıma girer)

Edinilmiş mal, her eşin bu mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir. Kanun özellikle şunları sayar:

• Çalışmasının karşılığı olan edinimler (maaş, ücret, serbest meslek kazancı ve bunlarla alınan mallar),
• Sosyal güvenlik veya sosyal yardım kurumlarının yaptığı ödemeler,
• Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar (toptan ödenen tazminatın mal rejiminin sona ermesinden sonraki döneme ilişkin kısmı ise m.228'e göre kişisel mal olarak hesaba katılır),
• Kişisel malların gelirleri (örneğin evlilik öncesi sahip olunan dairenin kira geliri),
• Edinilmiş malların yerine geçen değerler.

Kişisel mallar (paylaşıma girmez)

TMK m.220'ye göre kanun gereğince kişisel mal sayılanlar şunlardır:

• Eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya,
• Mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan veya bir eşin sonradan miras yoluyla ya da herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla elde ettiği malvarlığı değerleri,
• Manevi tazminat alacakları,
• Kişisel mallar yerine geçen değerler.

Örneğin babadan miras kalan arsa ya da evlilikten önce alınmış otomobil kişisel maldır. Bu arsa satılıp parasıyla başka bir taşınmaz alınırsa, yeni taşınmaz da kişisel malın yerine geçen değer olduğu için kişisel mal niteliğini korur. Düğünde takılan takıların durumu için düğünde takılan altınlar yazımıza bakabilirsiniz.

İspat: aksi kanıtlanana kadar edinilmiş mal

Bir malın kişisel mal olduğunu iddia eden eş bunu ispat etmek zorundadır. TMK m.222'ye göre belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse iddiasını ispat etmekle yükümlüdür; eşlerden hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır ve bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir. Bu nedenle miras belgesi, bağış yazışmaları, evlilik öncesine ait tapu ve banka kayıtları gibi belgelerin saklanması önemlidir.

Mal rejimi ne zaman sona erer?

Hesabın hangi tarihe göre yapılacağı iki ayrı kurala bağlıdır:

• Sona erme anı: Mahkemece evliliğin boşanma sebebiyle sona erdirilmesine karar verilirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. Dava açıldıktan sonra edinilen mallar paylaşıma girmez.
• Mal varlığının tespiti: Eşlerin kişisel malları ile edinilmiş malları, mal rejiminin sona ermesi anındaki durumlarına göre ayrılır.
• Değerleme: Mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olan edinilmiş mallar, tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır ve malların sürüm (piyasa) değerleri esas alınır.

Yani hangi malların hesaba gireceği dava tarihine göre, bu malların ne kadar değerli olduğu ise tasfiye tarihine göre belirlenir. Uzun süren davalarda taşınmaz değerlerindeki artış bu nedenle hesaba yansır.

Artık değer ve katılma alacağı

TMK m.231'e göre artık değer, eklenmeden ve denkleştirmeden elde edilen miktarlar da dahil olmak üzere her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır; değer eksilmesi göz önüne alınmaz. Yani bir eşin edinilmiş malları borçlarından azsa artık değeri sıfır kabul edilir; eksi değer diğer eşe yansıtılmaz.

Paylaşım kuralı TMK m.236'dadır: her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olurlar ve alacaklar takas edilir. Zina veya hayata kast nedeniyle boşanma hâlinde hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki pay oranının hakkaniyete uygun olarak azaltılmasına veya kaldırılmasına karar verebilir.

Mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar ile mal rejiminin devamı süresince herhangi bir zamanda katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler edinilmiş mallara değer olarak eklenir; bu konu için boşanmadan önce mal kaçırma yazımıza bakabilirsiniz.

Örnek hesap

Ayşe ve Mehmet 2015'te evlenmiş, 2025'te boşanma davası açılmıştır. Mal rejimi sözleşmesi yoktur. Tasfiye tarihindeki değerlerle:

• Mehmet: Evlilik içinde maaşıyla ve krediyle aldığı daire 4.000.000 TL, kalan kredi borcu 1.000.000 TL. Evlilikten önce aldığı otomobil kişisel maldır ve hesaba girmez. Artık değer: 4.000.000 − 1.000.000 = 3.000.000 TL.
• Ayşe: Evlilik içinde maaşından biriktirdiği 400.000 TL mevduat. Annesinden kalan miras kişisel maldır. Artık değer: 400.000 TL.

Ayşe, Mehmet'in artık değerinin yarısı olan 1.500.000 TL üzerinde; Mehmet de Ayşe'nin artık değerinin yarısı olan 200.000 TL üzerinde hak sahibidir. Alacaklar takas edildiğinde Mehmet'in Ayşe'ye ödemesi gereken katılma alacağı 1.500.000 − 200.000 = 1.300.000 TL olur. Daire satılmak zorunda değildir; Mehmet bu tutarı ödeyerek daireyi elinde tutabilir. Daire eşlerin paylı mülkiyetinde olsaydı, eşlerden biri daha üstün bir yararı olduğunu ispat edip diğerinin payını ödeyerek malın bölünmeden kendisine verilmesini isteyebilirdi.

Değer artış payı: diğer eşin malına katkı

Bir eş, diğer eşe ait bir malın alınmasına, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu malda ortaya çıkan değer artışı için katkısı oranında alacak hakkına sahip olur. Bu alacak, malın tasfiye sırasındaki değerine göre hesaplanır; değer kaybı varsa katkının başlangıçtaki değeri esas alınır. Örneğin eşlerden birinin evlilik öncesi evinin tadilatına diğer eşin kendi birikimiyle katkı yapması bu kapsamda değerlendirilebilir. Eşler, yazılı bir anlaşmayla değer artışından pay almaktan vazgeçebilir veya pay oranını değiştirebilir.

Benzer şekilde, bir eşin kişisel mallarına ilişkin borcu edinilmiş mallardan ödenmişse ya da tersi olmuşsa, tasfiye sırasında iki mal kesimi arasında denkleştirme istenebilir. Hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç edinilmiş mallara ilişkin sayılır.

Ödeme, erteleme ve faiz

Katılma alacağı ve değer artış payı ayın veya para olarak ödenebilir. Derhal ödenmesi borçlu eş için ciddi güçlükler doğuracaksa, borçlu eş ödemelerin uygun bir süre ertelenmesini isteyebilir. Aksine anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden başlayarak katılma alacağına ve değer artış payına faiz yürütülür; durum gerektiriyorsa borçludan güvence de istenebilir.

Mal rejiminden doğan davalara aile mahkemesi bakar; aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar. Boşanma süreci hakkında genel bilgi için aile ve boşanma hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

İlgili içerikler