İCRA VE İFLAS HUKUKU

Menfi Tespit Davası

Hukuki dayanak

Menfi tespit davasının icra takibiyle ilişkisi İcra ve İflas Kanunu (İİK) m.72'de düzenlenir. Bu maddeye göre borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir.

Davanın genel çerçevesi ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu'ndaki (HMK) tespit davası hükmüdür. HMK m.106 uyarınca tespit davası yoluyla mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun belirlenmesi talep edilir. Menfi tespit davası, bu genel kuralın bir borcun bulunmadığının tespitine yönelik görünümüdür.

Şartlar ve kapsam

HMK m.106'ya göre tespit davası açanın, kanunlarda belirtilen istisnai durumlar dışında, bu davayı açmakta hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır. Hakkında icra takibi başlatılmış veya başlatılması söz konusu olan kişinin bu yararının bulunup bulunmadığı somut olaya göre değerlendirilir.

Aynı maddede maddi vakıaların tek başlarına tespit davasının konusunu oluşturamayacağı da belirtilir. Bu nedenle dava, yalnızca bir olayın yaşanıp yaşanmadığına değil, o olaydan doğduğu ileri sürülen borç ilişkisinin bulunmadığına yöneltilmelidir.

• Davanın konusu belirli bir borç ilişkisi veya alacak olmalıdır.
• Davacının tespit kararında hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır.
• Uyuşmazlık ticari, tüketici veya kira ilişkisinden kaynaklanıyorsa dava şartı arabuluculuk ayrıca kontrol edilmelidir.

Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında TTK m.5/A uyarınca dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu konunun ayrıntıları için ticari alacaklarda dava şartı arabuluculuk yazısına bakılabilir.

Süreç nasıl işler?

Takipten önce açılan dava

İİK m.72'ye göre icra takibinden önce açılan menfi tespit davasına bakan mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde onbeşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir. Tedbir kendiliğinden verilmez; talep edilmesi ve mahkemenin takdiri gerekir.

Takip başladıktan sonra açılan dava

İcra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Ancak borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde onbeşinden aşağı olmamak üzere göstereceği teminat karşılığında, mahkemeden ihtiyati tedbir yoluyla icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir. Bu ayrımın ayrıntıları menfi tespit davasında icra takibi durur mu yazısında ele alınmıştır.

İhtiyati tedbir talebinin genel çerçevesi

İİK m.72 menfi tespit davasına özgü tedbir kurallarını koyar; tedbirin genel şartları ise HMK'da düzenlenir. HMK m.389'a göre mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde ihtiyati tedbir kararı verilebilir. HMK m.390 uyarınca tedbir talep eden taraf, dilekçesinde dayandığı ihtiyati tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden kendisinin haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır. Bu nedenle tedbir talebinin, borcun neden bulunmadığını gösteren belgelerle birlikte somut biçimde gerekçelendirilmesi önem taşır.

Arabuluculuk sürecinde başlatılan takip

6325 sayılı Kanun m.18/A'ya göre arabuluculuk bürosuna başvurulmasından sonra başvuran taraf aleyhine uyuşmazlık konusuyla ilgili icra takibi yapılırsa, başvuran tarafın son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde menfi tespit davası açması ve talep etmesi hâlinde İİK m.72'nin ikinci fıkrası uygulanır.

Yetkili mahkeme

İİK m.72 uyarınca menfi tespit ve istirdat davaları, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi, davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir.

Salihli'de menfi tespit davası: İİK m.72'ye göre menfi tespit ve istirdat davaları, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir. Takip Salihli'deki bir icra dairesinde yürütülüyorsa dava Salihli'de açılabilir. Görevli mahkeme ise uyuşmazlığın niteliğine göre belirlenir: kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda sulh hukuk, diğer genel alacaklarda kural olarak asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Adliyedeki mahkemeler için Salihli Adliyesi'ndeki mahkemeler yazısına bakılabilir.

Davanın sonuçları

Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kararı kalkar. Kanuna göre hükmün kesinleşmesi hâlinde alacaklı, alacağını geç almış bulunmaktan doğan zararlarını gösterilen teminattan alır; bu zarar yüzde yirmiden aşağı tayin edilemez.

Dava borçlu lehine hükme bağlanırsa takip derhal durur ve ilamın kesinleşmesi üzerine icra, ayrıca hükme gerek kalmadan kısmen veya tamamen eski hâle iade edilir. Takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa borçlunun talebi üzerine uğradığı zararın da alacaklıdan tahsiline karar verilir; bu zarar, haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.

Süreler

Menfi tespit davası için İİK m.72'de ayrı bir dava açma süresi öngörülmemiştir; ancak borcun dayandığı temel hukuki ilişkiye bağlı süreler ayrıca kontrol edilmelidir. Borçlu tedbir kararı almamış ve borç da ödenmişse, davaya istirdat davası olarak devam edilir.

Takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olduğu için borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, İİK m.72'ye göre ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde genel hükümlere göre mahkemeye başvurarak paranın geri verilmesini isteyebilir.

Deliller ve ispat

HMK m.190 uyarınca ispat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Bu nedenle menfi tespit davasında ispat yükü her durumda otomatik olarak aynı tarafta değildir; tarafların dayandığı vakıalara göre belirlenir. İstirdat davasında ise İİK m.72 uyarınca davacı yalnız paranın verilmesi gerekmediğini ispata mecburdur.

• Takip talebi, ödeme emri ve icra dosyasının tamamı
• Sözleşme, senet, fatura ve teslim belgeleri
• Banka kayıtları ve ödeme belgeleri (bkz. banka dekontu borcun varlığını ispatlar mı)
• İhtarnameler, ticari defterler ve hukuka uygun yazışmalar

Sık yapılan hatalar

• Dava açılmasının icra takibini kendiliğinden durduracağını düşünmek.
• Takipten önce ve sonra açılan davalardaki tedbir farkını gözden kaçırmak.
• Ticari uyuşmazlıkta dava şartı arabuluculuğu atlamak.
• Menfi tespit davasını, icra takibine itiraz ile karıştırmak; takibe süresinde itiraz edilmesi ayrı bir yoldur.

Menfi tespit davasında tedbir ve süreler: özet tablo

Menfi tespit davasının icra takibine etkisi, davanın takipten önce mi sonra mı açıldığına göre değişir:

Önemli noktalar

Menfi tespit davası, alacaklının açabileceği itirazın iptali davası ile karıştırılmamalıdır. İtirazın iptali davasında alacaklı alacağının varlığını ispatlamaya çalışırken, menfi tespit davasında borçlu borçlu olmadığının tespitini ister. İtirazın iptali davası için İİK m.67 bir yıllık süre öngörürken, menfi tespit davasında böyle bir süre maddede yer almaz. Her iki yolun da şartları, süreleri ve sonuçları somut olaya göre değişebilir. Genel bilgi için icra ve iflas hukuku sayfasına bakılabilir.

Bonoya dayalı kambiyo takibinde icra mahkemesi borca itirazı kural olarak yalnızca resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle kabul ettiğinden, belgesi olmayan borçlu için menfi tespit davası ayrıca önem kazanır; kambiyo takibindeki süreler bonoya dayalı takibe itiraz yazısında anlatılmıştır.

İlgili içerikler