MİRAS HUKUKU · BORÇLAR HUKUKU · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi: Şekil, Güvence ve Fesih

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi nedir?

Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.611'e göre ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bakım borçlusunun bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısının da bir malvarlığını veya bazı malvarlığı değerlerini ona devretme borcunu üstlendiği sözleşmedir. Uygulamada çoğunlukla yaşlı veya hasta bir kişi, kendisine bakacak bir yakınına ya da başka bir kişiye ev, tarla gibi bir taşınmazını devreder; karşılığında ömrünün sonuna kadar bakılmasını, beslenmesini ve tedavisinin sağlanmasını ister.

Sözleşme iki şekilde kurulabilir. Malvarlığı sağlığında hemen devredilebileceği gibi, bakım borçlusu mirasçı olarak da atanabilir. TBK m.611/2'ye göre bakım borçlusu, bakım alacaklısı tarafından mirasçı atanmışsa ölünceye kadar bakma sözleşmesine miras sözleşmesine ilişkin hükümler uygulanır. Bu durumda bakım alacaklısının, TMK m.503'e göre miras sözleşmesi yapabilmek için aranan ayırt etme gücüne sahip ve ergin olma, kısıtlı bulunmama şartlarını taşıması gerekir.

Şekil şartı: miras sözleşmesi şekli

TBK m.612'ye göre ölünceye kadar bakma sözleşmesi, mirasçı atanmasını içermese bile, miras sözleşmesi şeklinde yapılmadıkça geçerli olmaz. Miras sözleşmesinin şekli ise TMK m.545'te düzenlenir: sözleşmenin geçerli olması için resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi gerekir; taraflar arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalar.

Resmî memur, TMK m.532'ye göre sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli olabilir. Resmî vasiyetnamedeki tanıklık yasakları burada da önem taşır; tarafların eşi, üstsoy ve altsoy kan hısımları ile kardeşleri tanık olmamalıdır. Bu şekle uyulmadan, örneğin adi yazılı bir belgeyle veya yalnızca imza onayıyla yapılan sözleşme geçersizdir. Resmî şekil hakkında ayrıntılı bilgi vasiyetname nasıl yapılır yazısında yer alır.

Kanun tek bir istisna öngörür: sözleşme, Devletçe tanınmış bir bakım kurumu tarafından yetkili makamların belirlediği koşullara uyularak yapılmışsa, geçerliliği için yazılı şekil yeterlidir.

Taşınmazın devri

Sözleşme konusu bir taşınmaz ise mülkiyet, sözleşmenin yapılmasıyla kendiliğinden geçmez. TMK m.705'e göre taşınmaz mülkiyetinin kazanılması tescille olur. Bu nedenle sağlığında devir amaçlanıyorsa, geçerli sözleşmenin ardından tapuda tescil işleminin de yapılması gerekir.

Bakım alacaklısının güvencesi: yasal ipotek

Bakım alacaklısı malvarlığını devrettikten sonra bakım borcu yerine getirilmezse mağdur olabilir. Kanun bu riske karşı bir güvence öngörür: TBK m.613'e göre bakım borçlusuna bir taşınmazını devretmiş olan bakım alacaklısı, haklarını güvence altına almak üzere bu taşınmaz üzerinde satıcı gibi yasal ipotek hakkına sahiptir.

Satıcının yasal ipoteği bakımından TMK m.894, bu hakkın mülkiyetin naklini izleyen üç ay içinde tapu kütüğüne tescil edilmiş olmasını arar. Bakım alacaklısının da devirden sonra bu süreyi gözetmesi, ipotek hakkının tapuya işlenmesini sağlaması önemlidir. Tescil edilmeyen ipotek hakkı, taşınmazın üçüncü kişilere devri hâlinde koruma sağlamayabilir.

Bakım borcunun kapsamı

TBK m.614'e göre bakım alacaklısı, sözleşmenin kurulmasıyla bakım borçlusunun aile topluluğuna katılmış olur. Bakım borçlusu, almış olduğu malların değerine ve bakım alacaklısının daha önce sahip olduğu sosyal duruma göre hakkaniyetin gerektirdiği edimleri ifa etmekle yükümlüdür. Bakım borçlusu özellikle uygun gıda ve konut sağlamak, hastalığında gerekli özenle bakmak ve onu tedavi ettirmek zorundadır.

Bakım alacaklısının hakkı kişiye sıkı sıkıya bağlıdır. TBK m.619'a göre bakım alacaklısı hakkını başkasına devredemez. Bakım borçlusunun iflası hâlinde ise bakım alacaklısı, borçlunun ödemekle yükümlü olduğu dönemsel gelirin elde edilebilmesi için ilgili sosyal güvenlik kurumunca ödenmesi gereken anapara değerine eşit bir parayı iflas masasına alacak olarak kaydettirebilir; üçüncü kişilerce bakım borçlusuna karşı yürütülen hacze de katılabilir.

Sözleşmenin sona ermesi

Altı ay önceden bildirimle fesih

TBK m.616'ya göre tarafların edimleri arasında önemli ölçüde oransızlık bulunur ve fazla alan taraf kendisine bağışta bulunulma amacı güdüldüğünü ispat edemezse diğer taraf, altı ay önce bildirimde bulunmak koşuluyla sözleşmeyi her zaman feshedebilir. Oransızlığın tespitinde, bakım borçlusuna verilenin değerine denk düşen anapara değeri ile bağlanacak irat arasındaki fark esas alınır. Sözleşmenin sona erdiği ana kadar ifa edilmiş edimler anapara ve faiziyle birlikte değerlendirilir ve denkleştirme sonucunda alacaklı çıkan tarafa geri verilir.

Önel vermeden (haklı sebeple) fesih

TBK m.617'ye göre sözleşmeden doğan borçlara aykırı davranılması sebebiyle sözleşmenin devamı çekilmez hâle gelirse veya başkaca önemli sebepler sözleşmenin devamını imkânsız hâle getirir ya da aşırı ölçüde güçleştirirse, taraflardan her biri sözleşmeyi önel vermeksizin feshedebilir. Bakım borçlusunun bakım yükümlülüğünü hiç veya gereği gibi yerine getirmemesi, bakım alacaklısına kötü davranması bu kapsamda değerlendirilebilecek durumlardandır. Sözleşme bu sebeplerle feshedilirse kusurlu taraf aldığı şeyi geri verir ve kusursuz tarafa uğradığı zarara karşılık uygun bir tazminat öder.

Hâkim, feshi yerinde bulabileceği gibi, taraflardan birinin istemiyle veya kendiliğinden, aile topluluğu içinde birlikte yaşamaya son vererek bakım alacaklısına ömür boyu gelir bağlanmasına da karar verebilir. Taşınmaz devredilmişse ve fesih kabul edilirse, taşınmazın geri alınması için tapu kaydının düzeltilmesi de talep edilir; bu dava türünün genel çerçevesi tapu iptal ve tescil davası yazısında açıklanmıştır.

Bakım borçlusunun ölümü

TBK m.618'e göre bakım borçlusu ölürse bakım alacaklısı, bir yıl içinde sözleşmenin feshini isteyebilir. Bu durumda bakım alacaklısı, bakım borçlusunun iflası hâlinde iflas masasından isteyebileceği miktara eşit bir paranın kendisine ödenmesini bakım borçlusunun mirasçılarından isteyebilir.

Mirasçıların ve alacaklıların hakları

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bakım alacaklısının yasal mirasçılarının beklentilerini etkileyebilir. TBK m.615'e göre bakım alacaklısı, sözleşme yüzünden kanuna göre nafaka yükümlüsü olduğu kişilere karşı yükümlülüğünü yerine getirme imkânını kaybediyorsa, bundan yoksun kalanlar sözleşmenin iptalini isteyebilir. Hâkim iptal yerine, bakım borçlusunun edimlerinden mahsup edilmek üzere bu kişilere nafaka ödenmesine de karar verebilir. Aynı maddeye göre mirasçıların tenkis ve alacaklıların iptal davası açma hakları saklıdır.

Bu nedenle saklı paylı mirasçılar, edimler arasındaki dengesizlik nedeniyle sözleşmenin karşılıksız kazandırma niteliği taşıdığını ileri sürerek tenkis davası açabilir. Sözleşmenin gerçekte bakım amacı taşımadığı, mirasçılardan mal kaçırmak için bakım sözleşmesi görünümünde yapıldığı iddia ediliyorsa, muris muvazaası yönünden değerlendirme yapılır. Uygulamada bu tür uyuşmazlıklarda bakımın fiilen yapılıp yapılmadığı, tarafların yaşı ve sağlık durumu ile devredilen malın değeri birlikte incelenir.

Sözleşme yaparken dikkat edilecekler

• Sözleşmenin resmî memur ve iki tanık önünde, miras sözleşmesi şeklinde yapılması,
• Tanıkların tarafların eşi, çocukları, anne babası veya kardeşleri arasından seçilmemesi,
• Bakımın kapsamının (konut, gıda, bakım, tedavi giderleri) açıkça yazılması,
• Taşınmaz devrediliyorsa tapuda tescilin yapılması ve yasal ipoteğin üç ay içinde tapuya işlenmesi,
• Bakımın fiilen yapıldığını gösteren kayıt ve belgelerin saklanması,
• Mirasçıların saklı paylarının ve olası itirazlarının önceden değerlendirilmesi.

Genel bilgi için miras hukuku sayfasına bakılabilir.

İlgili içerikler