İCRA HUKUKU · SOSYAL GÜVENLİK · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Emekli Maaşına Haciz Konulabilir mi? Muvafakat ve Nafaka İstisnası

Maaş günü hesaba eksik para yattı

Yıllarca çalışıp emekli olmuş biri, bir kredi kartı ya da tüketici kredisi borcunu ödeyememiştir. Bir ay emekli maaşı hesaba eksik yatar; bankadan ya da icra dairesinden gelen yazıda maaşına haciz konulduğu bildirilir. İlk akla gelen soru şudur: "Emekli maaşına haciz konulabilir mi, kanun buna izin veriyor mu?"

Cevap, borcun türüne ve borçlunun bu hacze onay verip vermediğine bağlıdır. Ama başlangıç noktası nettir: kanun, emekli aylığını kural olarak haciz dışında tutar.

Kural: haczedilemez

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.93'e göre sigortalılar ve hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödenekleri devir ve temlik edilemez. Aynı maddenin devamı haciz yasağını getirir: gelir, aylık ve ödenekler; 88 inci maddeye göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında haczedilemez.

Bu koruma yalnızca yaşlılık aylığı için değil, SGK'nın bu Kanun kapsamında bağladığı gelir, aylık ve ödenekler için geçerlidir. Örneğin eşi vefat eden kişiye bağlanan ölüm aylığı da bu kapsamdadır.

İki istisna

SGK'nın kendi alacakları

Kanunun saydığı ilk istisna, 88. maddeye göre takip edilen alacaklardır. Bunlar Kurumun prim ve benzeri alacaklarıdır. Örneğin geçmişte kendi işyeri olan bir emeklinin ödenmemiş prim borcu varsa, Kurum bu alacağı aylıktan tahsil edebilir.

Nafaka borçları

İkinci istisna nafakadır. Boşanma kararıyla bağlanan iştirak veya yoksulluk nafakasını ödemeyen bir emeklinin aylığına, nafaka alacağı için haciz konulabilir. Nafaka alacaklısı için bu, en güvenilir tahsil yollarından biridir. Nafakanın ödenmemesinin diğer sonuçları için nafaka ödemeyen eşe hapis cezası yazısına bakılabilir.

Muvafakat: borçlu onay verirse

Bu konudaki en önemli ayrıntı, 2009 yılında m.93'e eklenen cümledir: bu fıkraya göre haczi yasaklanan gelir, aylık ve ödeneklerin haczedilmesine ilişkin talepler, borçlunun muvafakati bulunmaması halinde, icra müdürü tarafından reddedilir.

Bu cümleden iki sonuç çıkar. Birincisi, icra müdürü korumayı kendiliğinden uygulamak zorundadır; borçlunun itirazını beklemeden haciz talebini reddeder. İkincisi, borçlu açıkça onay verirse haciz mümkün hale gelir.

Muvafakatin ne zaman ve hangi şekilde verilmesi gerektiğini Kanun ayrıca düzenlemez. Bu noktada İcra ve İflas Kanunu'ndaki genel bir kural da göz önünde tutulmalıdır: İİK m.83/a'ya göre 82 ve 83 üncü maddelerde yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar muteber değildir. İİK m.83 ise tekaüt maaşlarını kısmen haczi caiz şeyler arasında sayar. Bu nedenle özellikle kredi sözleşmelerine önceden konulmuş "emekli maaşımın haczine muvafakat ediyorum" türü maddelerin etkisi, her somut olayda ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur. Takip sırasında icra dairesinde verilen açık bir muvafakat ise bu tartışmadan farklıdır.

Bu yüzden emekli bir borçlunun, icra dairesinde ya da alacaklıyla yaptığı bir görüşmede "maaşımdan kesilsin" anlamına gelecek bir beyana imza atmadan önce bunun sonucunu iyi düşünmesi gerekir. Verilen muvafakat, kanunun tanıdığı korumadan vazgeçmek anlamına gelir.

Haciz konulduysa ne yapılmalı?

Muvafakat olmadan emekli aylığına haciz konulmuşsa, bu kanuna aykırı bir icra işlemidir. Buna karşı başvurulacak yol İİK m.16'daki şikâyettir: şikayet bu muamelelerin öğrenildiği tarihten yedi gün içinde yapılır. Şikâyet icra mahkemesine yapılır ve kabul edilirse İİK m.17'ye göre şikayet olunan muamele ya bozulur, yahut düzeltilir.

Yedi günlük süre, haciz yazısının ya da maaştan kesinti yapıldığının öğrenildiği tarihten başlar. Bu nedenle maaşta beklenmedik bir kesinti fark edildiğinde, vakit kaybetmeden icra dosyasının numarası öğrenilmeli ve haczin dayanağı kontrol edilmelidir. Şikâyette, aylığın SGK'dan bağlanan bir emekli aylığı olduğunu gösteren belge ile icra dosyasındaki haciz yazısının örneği sunulmalıdır. Dosyada borçluya ait bir muvafakat beyanı bulunup bulunmadığı da şikâyetten önce kontrol edilmelidir; çünkü sonucu doğrudan bu belirler.

Üç örnekle tablo

Birinci örnek: Emekli bir kişi hakkında kredi kartı borcu nedeniyle icra takibi başlatılmış, alacaklı banka emekli aylığına haciz konulmasını istemiştir. Borçlunun dosyada bir muvafakati yoktur. Bu durumda m.93 gereği icra müdürünün talebi reddetmesi gerekir. Talep buna rağmen kabul edilip kesinti başlamışsa, şikâyet yoluyla haczin kaldırılması istenebilir.

İkinci örnek: Boşanmış bir emeklinin çocuğu için bağlanan iştirak nafakası aylardır ödenmemektedir. Nafaka alacaklısı icra takibi başlatır ve emekli aylığına haciz konulmasını ister. Kanun nafaka borçlarını açıkça istisna tuttuğu için bu haciz mümkündür ve borçlunun muvafakati aranmaz.

Üçüncü örnek: Borçlu, icra dairesinde borcunu taksitle ödemek için alacaklıyla anlaşmış ve bu kapsamda emekli aylığından belirli bir tutarın kesilmesine yazılı olarak onay vermiştir. Bu durumda borçlunun açık muvafakati bulunduğundan haciz mümkün hale gelir. Bu tür bir onay verilmeden önce, kesilecek tutarın borçlunun geçimini sürdürebileceği bir düzeyde kalıp kalmadığı mutlaka hesaplanmalıdır.

Sık karıştırılan durumlar

• Emeklinin ayrıca çalıştığı işten aldığı ücret: Emekli olduktan sonra çalışmaya devam eden kişinin işyerinden aldığı ücret, emekli aylığı değildir. Bu ücret, İİK m.83'teki kısmen haciz kuralına tabidir; ayrıntılar için maaşa birden fazla haciz yazısına bakılabilir.
• Nafaka dışındaki aile borçları: Kanun yalnızca "nafaka borçları"nı sayar. Eski eşe ödenmesi gereken tazminat ya da mal paylaşımı alacağı nafaka değildir.
• Askerî malullük aylıkları: İİK m.82, ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emeklilik maaşlarını hiç haczedilemeyecek şeyler arasında ayrıca sayar.

Takibin başında borca itiraz edilip edilmeyeceği ayrı bir değerlendirmedir; bunun için icra takibine itiraz yazısına bakılabilir.

İlgili içerikler