AİLE HUKUKU · İCRA · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Nafaka Ödemeyen Eski Eşe Hapis Cezası Verilebilir mi?

"Mahkeme karar verdi ama ödemiyor"

Boşanma kararıyla çocuk için iştirak nafakası ya da eş için yoksulluk nafakası bağlanmıştır. İlk birkaç ay ödeme gelir, sonra aksamalar başlar, bir süre sonra da hiç gelmez. Nafaka alacaklısının elinde mahkeme kararı vardır ama hesabına para yatmamaktadır. Bu durumda sorulan ilk soru genellikle şudur: "Ödemeyen kişi hapse girebilir mi?"

Kısa cevap evettir; ancak bu hapis, klasik anlamda bir ceza değil, borçluyu ödemeye zorlamak için öngörülmüş bir araçtır. Kanun bunu "tazyik hapsi" olarak adlandırır.

Kanun ne diyor?

İcra ve İflas Kanunu (İİK) m.344'e göre nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine, üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Maddenin devamı bu hapsin amacını da açıkça gösterir: hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse, borçlu tahliye edilir.

Bu iki cümleden çıkan sonuçlar şunlardır:

• Yaptırım kendiliğinden işlemez; nafaka alacaklısının şikâyeti gerekir.
• Hapis süresi en fazla üç aydır.
• Borçlu nafakayı ödediği anda, hapis devam ediyor olsa bile serbest bırakılır.

Yani amaç borçluyu cezaevinde tutmak değil, ödemeyi sağlamaktır. Bu yüzden şikâyet, çoğu zaman tek başına bile ödemeyi hızlandıran bir etki yapar.

Hangi şartlar aranır?

Ortada bir nafaka kararı olmalı

Madde "nafakaya ilişkin kararlar"dan söz eder. Boşanma kararında hükmedilen yoksulluk veya iştirak nafakası, dava sürerken verilen tedbir nafakası ya da ayrı bir davada hükmedilen nafaka bu kapsamda düşünülebilir. Kararın gereğinin yerine getirilmemesi, yani belirlenen tutarın vadesinde ödenmemesi aranır.

Nafaka için icra takibi yapılmış olmalı

Şikâyet, icra mahkemesine yapılır ve İİK m.348'e göre bu fiillerden dolayı yetkili icra mahkemesi, icra takibinin yapıldığı yerdeki mahkemedir. Bu nedenle uygulamada önce nafaka alacağı için icra dairesinde takip başlatılır, borçlu ödemezse bu takibe dayanılarak şikâyet yoluna gidilir.

Şikâyet süresi kaçırılmamalı

Bu yolun en önemli sınırı süredir. İİK m.347'ye göre bu bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.

Nafaka her ay yeniden muaccel olan bir borçtur. Bu yüzden ödenmeyen her ay, ayrı bir ödememe olarak değerlendirilebilir. Ancak süre hesabında hata yapmamak için, ödemelerin kesildiği ay ile şikâyet tarihi arasındaki sürenin takip edilmesi gerekir. Örneğin Ocak ayından beri ödeme yapılmıyorsa ve alacaklı bunu o tarihte fark etmişse, yalnızca Ocak ayına dayanan bir şikâyet için Nisan ayı sonu kritik bir eşiktir.

Yargılama nasıl işler?

Şikâyetin şekli basittir. İİK m.349'a göre şikayet dilekçe ile veya şifahi beyanla yapılır. Mahkeme duruşma için hemen bir gün belirler ve borçluyu çağırır. Tarafların ifadeleri ve delilleri dinlendikten sonra İİK m.352'ye göre mahkeme nihayet beş gün içinde kararını verir.

Borçlunun en sık ileri sürdüğü savunma, ödeme gücünün kalmadığıdır. Kanun bu ihtimali tamamen göz ardı etmez: borçlunun, nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmış olması halinde, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak, tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir. Bu bir zorunluluk değil, mahkemenin takdirine bırakılmış bir imkândır.

Tazyik hapsine ilişkin karara karşı da yol kapalı değildir. İİK m.353'e göre icra mahkemesinin verdiği tazyik ve disiplin hapsine ilişkin kararlara karşı, tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir.

Şikâyet dilekçesinde nelere dikkat edilmeli?

Kanun dilekçe için ağır bir şekil şartı aramasa da, mahkemenin hızlı karar verebilmesi dilekçenin derli toplu olmasına bağlıdır. İyi hazırlanmış bir şikâyet dilekçesinde genellikle şu bilgiler yer alır:

• Nafakaya hükmeden mahkeme kararının tarihi ve dosya numarası,
• Nafaka için başlatılan icra takibinin dosya numarası,
• Hangi ayların nafakasının ödenmediği ve toplam tutar,
• Ödenmediğinin hangi tarihte öğrenildiği,
• Ödeme yapılmadığını gösteren banka hesap dökümü gibi belgeler.

Çocuk için bağlanan iştirak nafakasında takip ve şikâyet işlemleri, çocuk adına velayet sahibi ebeveyn tarafından yürütülür. Birden fazla çocuk için ayrı ayrı nafaka bağlanmışsa, dilekçede her birinin tutarının ayrı gösterilmesi hesaplamayı kolaylaştırır.

Duruşmada borçlu "ödedim" diyorsa, bunu banka dekontu gibi bir belgeyle ispat etmesi beklenir. Elden yapılan ve belgesi olmayan ödemeler bu noktada tartışma yaratır; bu yüzden nafakanın her zaman banka yoluyla ve açıklama kısmına hangi ayın nafakası olduğu yazılarak ödenmesi her iki taraf için de en güvenli yoldur.

Hapis dışında hangi yollar var?

Tazyik hapsi tek yol değildir; çoğu zaman alacağı fiilen tahsil etmenin yolu, borçlunun gelirine haciz konulmasıdır.

• Maaş haczi: Ücret ve maaşlar, borçlu ve ailesinin geçinmesi için gerekli miktar düşüldükten sonra haczedilebilir (İİK m.83). Maaşta birden fazla haciz varsa sıralama kuralları için maaşa birden fazla haciz yazısına bakılabilir.
• Emekli maaşı: 5510 sayılı Kanun m.93'e göre gelir, aylık ve ödenekler kural olarak haczedilemez; ancak Kanun bu yasağın dışında tuttuğu alacaklar arasında nafaka borçlarını açıkça sayar. Yani nafaka için emekli maaşına da haciz konulabilir.

Bu yollar birbirinin alternatifi değildir; aynı borç için hem takip sürdürülüp gelirlere haciz konulabilir hem de şartları varsa tazyik hapsi istenebilir.

Nafaka yükümlüsü açısından

Nafaka ödeyen tarafın gelirinde ciddi bir düşüş olmuşsa, yapılacak doğru iş ödemeyi kendiliğinden kesmek değil, nafakanın azaltılması veya kaldırılması için dava açmaktır. Karar değişmedikçe eski tutar borç olmaya devam eder ve birikir. Ayrıca yukarıda anlatıldığı gibi, açılmış bir azaltma davası tazyik hapsinin ertelenmesinde mahkemece dikkate alınabilir. Nafakanın değişen koşullara göre artırılması ise nafaka artırım davası yazısında ele alınmıştır.

İlgili içerikler