AİLE HUKUKU · İCRA · HUKUKİ BİLGİLENDİRME
Nafaka Ödemeyen Eski Eşe Hapis Cezası Verilebilir mi?
KISACA
Mahkemece hükmedilen nafakayı ödemeyen borçlu hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine icra mahkemesi üç aya kadar tazyik hapsine karar verir (İİK m.344). Bu, bir suç cezasından çok ödemeye zorlama aracıdır: borçlu nafakayı öderse tahliye edilir. Şikâyet, ödememenin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde bir yıl içinde yapılmalıdır.
"Mahkeme karar verdi ama ödemiyor"
Boşanma kararıyla çocuk için iştirak nafakası ya da eş için yoksulluk nafakası bağlanmıştır. İlk birkaç ay ödeme gelir, sonra aksamalar başlar, bir süre sonra da hiç gelmez. Nafaka alacaklısının elinde mahkeme kararı vardır ama hesabına para yatmamaktadır. Bu durumda akla gelen ilk soru şudur: "Ödemeyen kişi hapse girebilir mi?"
Kısa cevap evettir; ancak bu hapis, klasik anlamda bir ceza değil, borçluyu ödemeye zorlamak için öngörülmüş bir araçtır. Kanun bunu "tazyik hapsi" olarak adlandırır.
Kanun ne diyor?
İcra ve İflas Kanunu (İİK) m.344'e göre nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine, üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Maddenin devamı bu hapsin amacını da açıkça gösterir: hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse, borçlu tahliye edilir.
Bu iki cümleden çıkan sonuçlar şunlardır:
- Yaptırım kendiliğinden işlemez; nafaka alacaklısının şikâyeti gerekir.
- Hapis süresi en fazla üç aydır.
- Borçlu nafakayı ödediği anda, hapis devam ediyor olsa bile serbest bırakılır.
Yani amaç borçluyu cezaevinde tutmak değil, ödemeyi sağlamaktır. Bu yüzden şikâyet, ödemeyi hızlandırabilir.
Hangi şartlar aranır?
Ortada bir nafaka kararı olmalı
Madde "nafakaya ilişkin kararlar"dan söz eder. Boşanma kararında hükmedilen yoksulluk veya iştirak nafakası, dava sürerken verilen tedbir nafakası ya da ayrı bir davada hükmedilen nafaka bu kapsamda düşünülebilir. Kararın gereğinin yerine getirilmemesi, yani belirlenen tutarın vadesinde ödenmemesi aranır.
Nafaka için icra takibi yapılmış olmalı
Şikâyet, icra mahkemesine yapılır ve İİK m.348'e göre bu fiillerden dolayı yetkili icra mahkemesi, icra takibinin yapıldığı yerdeki mahkemedir. Bu nedenle önce nafaka alacağı için icra dairesinde takip başlatılır, borçlu ödemezse bu takibe dayanılarak şikâyet yoluna gidilir.
Şikâyet süresi kaçırılmamalı
Bu yolun en önemli sınırı süredir. İİK m.347'ye göre bu bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.
Nafaka her ay yeniden muaccel olan bir borçtur. Bu yüzden ödenmeyen her ay, ayrı bir ödememe olarak değerlendirilebilir. Ancak süre hesabında hata yapmamak için, ödemelerin kesildiği ay ile şikâyet tarihi arasındaki sürenin takip edilmesi gerekir. Örneğin Ocak ayından beri ödeme yapılmıyorsa ve alacaklı bunu o tarihte fark etmişse, yalnızca Ocak ayına dayanan bir şikâyet için Nisan ayı sonu son tarihtir.
Yargılama nasıl işler?
Şikâyetin şekli basittir. İİK m.349'a göre şikâyet dilekçe ile veya şifahi beyanla yapılır. Mahkeme duruşma için hemen bir gün belirler ve borçluyu çağırır. Tarafların ifadeleri ve delilleri dinlendikten sonra İİK m.352'ye göre mahkeme nihayet beş gün içinde kararını verir.
Borçlunun en sık ileri sürdüğü savunma, ödeme gücünün kalmadığıdır. Kanun bu ihtimali tamamen göz ardı etmez: borçlunun, nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmış olması hâlinde, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak, tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir. Bu bir zorunluluk değil, mahkemenin takdirine bırakılmış bir imkândır.
Tazyik hapsine ilişkin karara karşı da yol kapalı değildir. İİK m.353'e göre icra mahkemesinin verdiği tazyik ve disiplin hapsine ilişkin kararlara karşı, tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir.
Salihli'de nafaka şikâyetleri: Yukarıda anlatılan İİK m.348'deki yetki kuralı nedeniyle, nafaka alacağı için takip Salihli'deki icra müdürlüğünde yürütülüyorsa şikâyet Salihli İcra Ceza Mahkemesi'ne yapılır. Salihli Adalet Komisyonu'nun 2025 faaliyet raporuna göre bu mahkemede nafaka hükümlerine uymamak nedeniyle açılan dosyalar ortalama 78 günde sonuçlanmıştır; bu, mahkemenin rapordaki dava türleri arasındaki en kısa ortalamadır. Adliyedeki diğer mahkemeler için Salihli Adliyesi'ndeki mahkemeler ve Salihli'de dava süreleri yazılarına bakılabilir.
Şikâyet dilekçesinde nelere dikkat edilmeli?
Kanun dilekçe için ağır bir şekil şartı aramasa da, mahkemenin hızlı karar verebilmesi dilekçenin derli toplu olmasına bağlıdır. Şikâyet dilekçesinde şu bilgilerin yer alması yararlı olur:
- Nafakaya hükmeden mahkeme kararının tarihi ve dosya numarası,
- Nafaka için başlatılan icra takibinin dosya numarası,
- Hangi ayların nafakasının ödenmediği ve toplam tutar,
- Ödenmediğinin hangi tarihte öğrenildiği,
- Ödeme yapılmadığını gösteren banka hesap dökümü gibi belgeler.
Çocuk için bağlanan iştirak nafakasında takip ve şikâyet işlemleri, çocuk adına velayet sahibi ebeveyn tarafından yürütülür. Birden fazla çocuk için ayrı ayrı nafaka bağlanmışsa, dilekçede her birinin tutarının ayrı gösterilmesi hesaplamayı kolaylaştırır.
Duruşmada borçlu "ödedim" diyorsa, bunu banka dekontu gibi bir belgeyle ispat etmesi beklenir. Elden yapılan ve belgesi olmayan ödemeler ispatta tartışma yaratır; bu yüzden nafakanın her zaman banka yoluyla ve açıklama kısmına hangi ayın nafakası olduğu yazılarak ödenmesi her iki taraf için de en güvenli yoldur.
Hapis dışında hangi yollar var?
Tazyik hapsi tek yol değildir; alacağı fiilen tahsil etmek için borçlunun gelirine haciz de konulabilir.
- Maaş haczi: Ücret ve maaşlar, borçlu ve ailesinin geçinmesi için gerekli miktar düşüldükten sonra haczedilebilir (İİK m.83). Maaşta birden fazla haciz varsa sıralama kuralları için maaşa birden fazla haciz yazısına bakılabilir.
- Emekli maaşı: 5510 sayılı Kanun m.93'e göre gelir, aylık ve ödenekler kural olarak haczedilemez; ancak Kanun bu yasağın dışında tuttuğu alacaklar arasında nafaka borçlarını açıkça sayar. Yani nafaka için emekli maaşına da haciz konulabilir.
Bu yollar birbirinin alternatifi değildir; aynı borç için hem takip sürdürülüp gelirlere haciz konulabilir hem de şartları varsa tazyik hapsi istenebilir.
Nafaka yükümlüsü açısından
Nafaka ödeyen tarafın gelirinde ciddi bir düşüş olmuşsa, yapılacak doğru iş ödemeyi kendiliğinden kesmek değil, nafakanın azaltılması veya kaldırılması için dava açmaktır. Karar değişmedikçe eski tutar borç olmaya devam eder ve birikir. Ayrıca yukarıda anlatıldığı gibi, açılmış bir azaltma davası tazyik hapsinin ertelenmesinde mahkemece dikkate alınabilir. Nafakanın değişen koşullara göre artırılması ise nafaka artırım davası yazısında ele alınmıştır.
Hapis yaptırımından ayrı olarak birikmiş nafaka için icra takibi de yapılabilir; maaştan kesinti ve sıra önceliği nafaka alacağında icra takibi yazısında anlatılmıştır.
Nafaka ödenmezse tazyik hapsi: özet tablo
Nafaka kararına uymayan borçlu hakkındaki tazyik hapsi İİK m.344 ve devamında düzenlenmiştir:
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Yaptırım | Alacaklının şikâyeti üzerine 3 aya kadar tazyik hapsi | İİK m.344 |
| Ödeme yapılırsa | Hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra ödenirse borçlu tahliye edilir | İİK m.344 |
| Azaltma veya kaldırma davası | Hapsin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir | İİK m.344 |
| Şikâyet süresi | Öğrenmeden itibaren 3 ay, her hâlde fiilden itibaren 1 yıl | İİK m.347 |
| Yetkili mahkeme | Takibin yapıldığı yerdeki icra mahkemesi | İİK m.348 |
| Emekli aylığına haciz | Nafaka borçları için mümkündür | 5510 s. K. m.93 |
SIK SORULAN SORULAR
Sık sorulan sorular
Nafaka ödemeyen eski eşe hapis cezası verilir mi?
Nafaka alacaklısının şikâyeti üzerine icra mahkemesi üç aya kadar tazyik hapsine karar verir. Borçlu ödeme yaparsa tahliye edilir.
Nafaka için şikâyet süresi ne kadar?
Ödememenin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde şikâyet edilmelidir.
Şikâyet hangi mahkemeye yapılır?
İcra takibinin yapıldığı yerdeki icra mahkemesine. Şikâyet dilekçeyle veya sözlü beyanla yapılabilir.
Borçlu hapisteyken öderse ne olur?
İİK m.344'e göre hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra borç ödenirse borçlu tahliye edilir.
Nafaka borcu için önce icra takibi mi başlatılmalı?
Evet. Şikâyet, icra takibinin yapıldığı yerdeki icra mahkemesine yapıldığı için önce nafaka alacağı için icra dairesinde takip başlatılır; borçlu buna rağmen ödemezse şikâyet yoluna gidilir.
Emekli maaşından nafaka kesilebilir mi?
Evet. 5510 sayılı Kanun m.93, emekli aylıklarına haciz yasağının dışında nafaka borçlarını açıkça sayar.
Nafaka azaltma davası açan kişi hakkında tazyik hapsi uygulanır mı?
Mahkeme, azaltma veya kaldırma davasında ileri sürülen sebepleri dikkate alarak tazyik hapsinin uygulanmasını o davanın sonuna bırakabilir.
İlgili içerikler
KAYNAKLAR
Başlıca kaynaklar
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, m.83, m.344, m.347, m.348, m.349, m.352 ve m.353.
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m.93.
- Salihli Adli Yargı İlk Derece Mahkemesi Adalet Komisyonu, 2025 Yılı Faaliyet Raporu, mahkemeler ve ortalama bitirilme süreleri.
- Mevzuat Bilgi Sistemi — güncel kanun metinleri.