İCRA HUKUKU · TARIM · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Çiftçinin Traktörü, Hayvanları ve Tarlası Haczedilebilir mi?

Haciz memuru traktörün başına geldiğinde

Hasat parası gecikmiş, bayiden alınan gübrenin ya da tarım kredisinin taksitleri birikmiştir. Bir sabah icra dairesinden gelen memurlar avludaki traktörü, ahırdaki inekleri ve depodaki tohumluğu tutanağa yazmak ister. Tarımla geçinen ailelerin pek çoğu bu ana hazırlıksız yakalanır ve çoğu zaman ilk soru şudur: "Ekmek kapımı da mı alacaklar?"

Kanunun cevabı, her şeyin alınabileceği yönünde değildir. İcra ve İflas Kanunu (İİK) m.82, hiçbir alacak için haczedilemeyecek malları tek tek sayar ve bu listede çiftçiler için ayrıca yazılmış bentler bulunur. Üstelik bu korumanın uygulanması borçlunun itirazına bırakılmamıştır: İcra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebin kabulüne veya reddine karar verir. Yani haczedilemeyecek bir malın baştan tutanağa geçirilmemesi gerekir.

Kanun çiftçiye neyi bırakıyor?

İİK m.82'nin birinci fıkrasında tarım ve hayvancılıkla uğraşanları doğrudan ilgilendiren dört bent vardır. Bunları kanunun kendi ifadesiyle okumak, neyin korunduğunu en net biçimde gösterir.

• Arazi, hayvan ve aletler (4. bent): Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi ve çift hayvanları ve nakil vasıtaları ve diğer eklenti ve ziraat aletleri haczedilemez. Traktör, römork, pulluk ya da ilaçlama makinesi bu ifadelerin içinde düşünülebilir; ama ölçü, aracın adı değil, ailenin geçimi için gerçekten zorunlu olup olmadığıdır.
• Süt hayvanı (5. bent): Borçlu ve ailesinin idareleri için lüzumlu ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren mandası veya ineği veyahut üç keçi veya koyunu ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları haczedilemez. Hangi hayvanın kalacağını borçlu seçer.
• Yiyecek, yakacak ve tohumluk (6. bent): Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ve borçlu çiftçi ise gelecek mahsül için lazım olan tohumluğu korunur. Gelecek yılın ekimini imkânsız hale getirecek bir haciz, kanunun bu amacına aykırı düşer.
• Bağ, bahçe ve hayvancılık (7. bent): Borçlu bağ, bahçe veya meyva veya sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan bağ bahçe ve bu sanat için lüzumlu bulunan alat ve edevat haczedilemez. Geçimini yalnızca hayvan yetiştirerek sağlayan borçlu için de zorunlu miktardaki hayvan ile bunların üç aylık yem ve yataklıkları korunur.

Aynı maddenin 12. bendi ayrıca borçlunun haline münasip evini, 3. bendi de ailenin ortak kullanımına hizmet eden ev eşyasını korur. Köyde hem evini hem tarlasını aynı borç yüzünden kaybetme korkusu yaşayan biri için bu bentler birlikte düşünülmelidir.

Koruma nerede biter?

Haczedilmezlik geniş bir korumadır, ama sınırsız değildir. Kanun üç önemli sınır koyar.

1. Borç o malın bedelinden doğduysa

Kanun bu konuda açıktır: 2, 4, 5, 7 ve 12 numaralı bendlerdeki istisna, borcun bu eşya bedelinden doğmaması haline munhasırdır. Örneğin traktörün satış bedelinin ödenmemiş kısmı için başlatılan bir takipte, çiftçi "bu traktör geçimim için zorunlu" diyerek hacizden kurtulamaz. Gübre ya da mazot borcu için başlatılan takipte ise traktör yine korunabilir; çünkü borç traktörün bedelinden doğmamıştır.

2. Malın değeri ihtiyacı çok aşıyorsa

Birinci fıkranın (2), (4), (7) ve (12) numaralı bentlerinde sayılan malların kıymetinin fazla olması durumunda, bedelinden haline münasip bir kısmı, ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılır. Yani pahalı ve yeni model bir makine satılabilir; ancak satış bedelinden, çiftçinin ihtiyacını karşılayacak bir pay ona bırakılır. Kanun burada malı korumaktan çok, çiftçinin üretime devam edebilmesini korur.

3. Önceden "haciz olabilir" demek geçersizdir

Kredi ya da satış sözleşmelerine bazen borçlunun her türlü malının haczine baştan razı olduğu yazılır. İİK m.83/a bu tür maddelere sonuç bağlamaz: 82 ve 83 üncü maddelerde yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar muteber değildir. Sözleşmede böyle bir cümlenin bulunması, haczedilmezlik itirazını ortadan kaldırmaz.

Tarladaki ürün ve yavrulu hayvanlar

Bağdaki üzüm ya da daldaki zeytin henüz olgunlaşmamışken haczedilebilir mi? İİK m.84 buna bir zaman sınırı koyar: Yetişmemiş her nevi toprak ve ağaç mahsulleri yetişmeleri zamanından en çok iki ay evvel haczolunabilir. Bu süreden önce ürüne haciz konulamaz.

Haciz konulduktan sonra ürünü bir tüccara satmak da sorunu çözmez. Kanuna göre bu suretle haczedilen mahsullerin borçlu tarafından başkasına devri haczeden alacaklıya karşı hükümsüz olup icranın devamına mani olmaz. Hasattan önce yapılan "ürünü şimdiden sat, parayı al" türü anlaşmalar bu yüzden ayrıca düşünülmelidir.

Hayvancılıkla uğraşanlar için bir koruma daha vardır. İİK m.83/b'ye göre hayvan hacizlerinde, anaları tarafından beslenme ve bakılmaya muhtaç olan yavrular analarından ayrı haczedilemiyecekleri gibi bunların anaları da yavrularından ayrı haczedilemezler.

Haciz yapıldıysa ne yapılabilir?

Haczedilmemesi gereken bir mal tutanağa yazılmışsa başvurulacak yol, icra mahkemesine şikâyettir. İİK m.16'ya göre şikâyet bu muamelelerin öğrenildiği tarihten yedi gün içinde yapılır. Bu süre kısadır ve kaçırıldığında haczedilmezlik iddiasının dinlenmesi zorlaşır; bu nedenle haciz tutanağının bir örneğini almak ve tarihini not etmek ilk iş olmalıdır.

Şikâyet yerinde görülürse, İİK m.17 uyarınca şikayet icra mahkemesince, kabul edilirse şikayet olunan muamele ya bozulur, yahut düzeltilir. Mahkemenin değerlendirmesinde belirleyici olan, malın gerçekten geçim için zorunlu olup olmadığıdır. Bunu göstermek için ailenin geçimini neyle sağladığı, ekilen arazinin büyüklüğü, ürünün türü ve haczedilen aracın bu işte nasıl kullanıldığı gibi bilgiler önem taşır. Çiftçi kayıt belgeleri, ürün satış faturaları ve tarım müdürlüğü kayıtları bu noktada somut dayanak oluşturabilir.

Sık karıştırılan noktalar

• Arazinin tamamı korunmaz. Kanun "geçimi için zaruri olan" araziyi korur. Geçim için gereken kısmın dışında kalan tarlalar haczedilebilir.
• Koruma kendiliğinden işlemeyebilir. İcra memurunun değerlendirme görevi olsa da tutanakta haczedilmezlik itirazının yazılmasını istemek ve gerekirse süresinde şikâyet etmek borçlunun lehinedir.
• Başkası adına kayıtlı mallar ayrı bir konudur. Traktör eşin ya da çocuğun adına kayıtlıysa mesele haczedilmezlik değil, malın borçluya ait olup olmadığıdır; bunun için ayrı bir itiraz yolu vardır.
• Maaş ve gelirler farklı kurala tabidir. Çiftçinin ayrıca bir maaşı varsa, maaş haczinde kısmen haczi caiz şeylere ilişkin kurallar uygulanır. Bu konu maaşa birden fazla haciz yazısında ele alınmıştır.

Takibin başında ödeme emrine itiraz edilip edilmeyeceği de ayrı bir değerlendirmedir; bunun için icra takibine itiraz yazısına, genel çerçeve için icra ve iflas hukuku sayfasına bakılabilir.

İlgili içerikler