AİLE HUKUKU · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Evliyken Çocuğu Göstermeyen Eşe Karşı Ne Yapılır? Boşanma Davası Açmadan Önceki Yollar

Evlilik sürerken velayet kimdedir?

Türk Medeni Kanunu'nun 336. maddesine göre evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Bu nedenle evli eşlerden biri, çocuğu alıp başka bir yere götürerek diğer eşin çocukla görüşmesini engellediğinde, ortada henüz bir velayet kararı yoktur; iki eşin de çocuk üzerinde eşit hakkı vardır. Sorun, bu eşit hakkın fiilen kullanılamamasıdır.

Aynı madde, ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkimin velayeti eşlerden birine verebileceğini düzenler. Yani eşler fiilen ayrı yaşamaya başladığında velayet konusu, boşanma davası beklenmeden de mahkemeye götürülebilir.

Boşanma davası açmadan aile mahkemesine başvurmak

Kanun, boşanma kararı vermemiş eşlere de mahkemeye başvurma imkânı tanır. Türk Medeni Kanunu'nun 195. maddesine göre evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir. Hâkim eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, onları uzlaştırmaya çalışır ve gerektiğinde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır.

Çocuk açısından asıl önemli düzenleme 197. maddededir. Bu maddeye göre eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir. Birlikte yaşamaya ara verilmesi haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ilişkin önlemleri alır. Maddenin son fıkrası ise şöyledir: eşlerin ergin olmayan çocukları varsa hâkim, ana ve baba ile çocuklar arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre gereken önlemleri alır.

Kişisel ilişki hakkı ve engelleme yasağı

Türk Medeni Kanunu'nun 323. maddesine göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Hâkim 197. madde uyarınca velayeti bir eşe bıraktığında, diğer eş için görüşme günleri de belirlenebilir.

Kanunun 324. maddesi ise ana ve babadan her birine, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesini ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınma yükümlülüğü getirir. Aynı maddeye göre velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir ve bu husus kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir. Çocuğu sistemli olarak göstermemek, ileride velayet tartışmasında aleyhe sonuç doğurabilir. Bu nedenle görüşme taleplerinin yazılı yapılması ve verilen cevapların saklanması, ihlalin ispatı için önem taşır.

Görüşme düzeni neye göre belirlenir?

Mahkeme, çocukla görüşme gün ve saatlerini belirlerken ebeveynlerin değil çocuğun yararını esas alır. Türk Medeni Kanunu'nun 182. maddesi, velayet kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarının esas tutulacağını düzenler. Bu nedenle çocuğun yaşı, okul düzeni, iki evin birbirine uzaklığı ve çocuğun alışkanlıkları dikkate alınır. Çok küçük çocuklarda görüşmeler daha kısa ve sık, okul çağındaki çocuklarda ise hafta sonu ve tatil dönemlerine yayılmış olarak düzenlenebilir.

Boşanma davası açılırsa: geçici önlemler

Eşlerden biri boşanma davası açtığında süreç değişir. Türk Medeni Kanunu'nun 169. maddesine göre boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re'sen, yani taraf istemese de alır. Bu kapsamda çocuğun dava süresince hangi eşte kalacağı ve diğer eşin çocukla hangi günlerde görüşeceği belirlenir.

Geçici önlem kararı, kesin velayet kararı değildir; dava sonunda verilecek kararla yerini kalıcı düzenlemeye bırakır. Dava sürerken nafaka ve diğer geçici önlemler için boşanma davası sürerken tedbir nafakası yazısına bakılabilir.

Şiddet veya kaçırma endişesi varsa

Çocuğun göstermeme, şiddet veya tehdit eşliğinde gerçekleşiyorsa 6284 sayılı Kanun'daki tedbirler devreye girebilir. Kanun'un 5. maddesine göre hâkim, şiddet uygulayan hakkında, çocuklarla ilgili daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kurma kararı varsa kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına ya da tümüyle kaldırılmasına karar verebilir. Tedbir için delil aranmayan durumlar ve başvuru yerleri 6284 uzaklaştırma ve koruma tedbirleri yazısında anlatılmıştır.

Çocuk yurt dışına götürülürse

Eşlerden biri çocuğu diğerinin rızası olmadan yurt dışına götürür veya orada alıkoyarsa, 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine İlişkin Kanun gündeme gelir. Kanun'un 1. maddesine göre amaç, velayet hakkı ihlal edilerek sözleşmeye taraf bir ülkeden diğerine götürülen veya alıkonulan çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkeye iadesini sağlamaktır. Kanun'un 3. maddesine göre bu düzenlemede çocuk, on altı yaşını tamamlamamış kişidir ve merkezi makam Adalet Bakanlığıdır. 4. maddeye göre merkezi makamın yükümlülükleri mahalli Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirilir.

Evlilik sürerken velayet iki eşe birlikte ait olduğundan, bir eşin çocuğu tek başına yurt dışına götürmesi diğer eşin velayet hakkını ihlal edebilir. Böyle bir durumda zaman kaybetmeden Cumhuriyet başsavcılığına başvurmak önemlidir.

Hangi mahkemeye başvurulur?

4787 sayılı Kanun'un 4. maddesine göre Türk Medeni Kanunu'nun aile hukukuna ilişkin dava ve işlerine aile mahkemeleri bakar. Evlilik birliğinin korunmasına ilişkin bu talepler de aile mahkemesinde görülür. Salihli'de iki aile mahkemesi vardır ve ikisi de adliyenin ana binasındadır. Salihli Adalet Komisyonu'nun 2025 faaliyet raporuna göre velayetin değiştirilmesi davaları 1. Aile Mahkemesi'nde ortalama 194 günde sonuçlanmıştır; boşanma davası açılmadan istenen önlemler ise kendi niteliğine göre daha kısa bir sürede karara bağlanabilir. Mahkemenin yeri ve diğer süreler için Salihli Aile Mahkemesi sayfasına bakılabilir.

İzlenecek adımlar

1. Çocuğun nerede olduğu ve görüşmenin hangi tarihlerde engellendiği not edilir; mesajlar ve tanıklar saklanır.
2. Görüşme talebi yazılı olarak, örneğin mesajla, diğer eşe iletilir; cevapsız kalması da kayıt altına alınır.
3. Boşanma düşünülmüyorsa aile mahkemesinden TMK m.195 ve m.197 uyarınca önlem istenir.
4. Boşanma davası açılacaksa dava dilekçesinde çocuğa ilişkin geçici önlemler ayrıca talep edilir.
5. Şiddet veya tehdit varsa 6284 sayılı Kanun'a göre koruyucu ve önleyici tedbir istenir.

Önemli noktalar

• Evlilik sürerken velayet iki eşe birliktedir; bir eşin çocuğu göstermemesi bu ortak hakkı ihlal eder.
• Boşanma davası açmadan da aile mahkemesinden TMK m.195 ve m.197'ye göre önlem istenebilir.
• Ortak hayata son verilmişse hâkim velayeti bir eşe bırakabilir ve diğer eş için kişisel ilişki kurar.
• Boşanma davası açılınca hâkim çocuklara ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır.
• Kişisel ilişkiyi engellemek, ileride velayet değişikliğine yol açabilir.
• Çocuk yurt dışına götürülürse 5717 sayılı Kanun uyarınca Cumhuriyet başsavcılığına başvurulur.

İlgili içerikler