AİLE HUKUKU · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Çocukla Kişisel İlişki Nasıl Kurulur? Görüş Günleri, Sınırları ve Büyükanne-Büyükbaba Hakkı

Kişisel ilişki bir hak, çocuğun yararı ise ölçüdür

Boşanma veya ayrı yaşama sonrasında çocuk, kural olarak ebeveynlerden birinin yanında kalır. Diğer ebeveynin çocukla bağının sürmesi kanunla güvence altındadır: Türk Medeni Kanunu (TMK) m.323'e göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak velayetten bağımsızdır; velayet bir ebeveyne verilse bile diğerinin çocukla görüşme hakkı ortadan kalkmaz.

Ancak bu hak sınırsız değildir. Kişisel ilişkinin süresi, sıklığı ve şekli belirlenirken ölçü ebeveynin isteği değil, çocuğun yararıdır. TMK m.182'ye göre velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocuk ile kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde, çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur.

Kişisel ilişki ne zaman ve nasıl düzenlenir?

Boşanma kararında

Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra, ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler. Anlaşmalı boşanmada taraflar protokolde bir düzenleme önerir; hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Anlaşmalı boşanma için anlaşmalı boşanma davası yazımıza bakabilirsiniz.

Dava devam ederken

Boşanma davaları aylar, bazen yıllar sürebilir. Bu süre boyunca çocukla bağın kopmaması için hâkim geçici önlem alır: boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re'sen alır. Hâkim bu önlemleri kendiliğinden alsa da, dava dilekçesinde geçici kişisel ilişki düzenlenmesinin açıkça talep edilmesi yararlı olur.

Boşanma davası olmadan ayrı yaşanıyorsa

Eşler henüz boşanma davası açmadan ayrı yaşıyorsa da düzenleme yapılabilir. TMK m.197'ye göre eşlerin ergin olmayan çocukları varsa hâkim, ana ve baba ile çocuklar arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre gereken önlemleri alır.

Görüş günleri nasıl belirlenir?

Kanun belirli bir takvim öngörmez; "uygun" kişisel ilişkiden söz eder ve takdiri çocuğun yararı ölçüsüyle hâkime bırakır. Uygulamada sıkça görülen düzenlemeler şunlardır:

• Ayda iki hafta sonu, belirli saatlerde veya yatılı olarak görüşme,
• Dini bayramların bir kısmında ve yılbaşı gibi özel günlerde görüşme,
• Yaz tatilinde birkaç haftalık kesintisiz süre,
• Çocuğun doğum gününde veya ebeveynin doğum gününde kısa süreli görüşme.

Çocuğun yaşı, sağlık durumu, okul düzeni, ebeveynler arasındaki mesafe ve çocuğun daha önce hangi ebeveynle ne kadar vakit geçirdiği belirleyici olur. Çok küçük yaştaki çocuklar için yatısız ve kısa süreli düzenlemeler, büyüdükçe yatılı ve uzun düzenlemeler tercih edilebilir. İdrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması da önem taşır.

Kişisel ilişki ne zaman sınırlanır veya kaldırılır?

TMK m.324'e göre ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür. Aynı madde, kişisel ilişkinin reddedilebileceği veya kaldırılabileceği hâlleri sayar:

• Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzurunun tehlikeye girmesi,
• Ana veya babanın bu hakkı, diğer ebeveynin çocukla ilişkisini zedelememe ve çocuğun eğitimini engellememe yükümlülüğüne aykırı olarak kullanması,
• Ebeveynin çocuk ile ciddi olarak ilgilenmemesi,
• Diğer önemli sebeplerin bulunması.

Kanun kaldırmayı mümkün kılar; ancak ölçülülük gereği önce sürenin kısaltılması, yatılı görüşmenin kaldırılması veya görüşmenin belirli bir yerde ya da bir kişinin eşliğinde yapılması gibi daha hafif önlemler değerlendirilebilir.

Çocuğu göstermemenin sonucu: velayetin değişmesi

Mahkeme de boşanma kararında, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder. Kişisel ilişki yalnızca görüşmek isteyen ebeveynin değil, çocuğu yanında bulunduran ebeveynin de sorumluluğudur. 2021 yılında yapılan değişiklikle TMK m.324'e eklenen hükme göre velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir ve bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir. Uygulamadaki süreç için çocuğu göstermeyen eşin velayeti yazımıza bakabilirsiniz.

Büyükanne, büyükbaba ve diğer yakınlar

Torunlarını göremeyen büyükanne ve büyükbabalar sık karşılaşılan bir sorundur. TMK m.325'e göre olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir. Ebeveynlerden birinin vefat etmiş olması, çocuğun uzun süre büyükanne ve büyükbabasıyla yaşamış olması veya ebeveynin çocukla ilgilenememesi bu kapsamda değerlendirilebilir. Ana ve baba için öngörülen sınırlamalar üçüncü kişiler için de kıyas yoluyla uygulanır.

Şiddet varsa: 6284 sayılı Kanun

Aile içi şiddet bulunan durumlarda kişisel ilişki çocuk ve korunan ebeveyn için risk oluşturabilir. 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun m.5'e göre hâkim, şiddet uygulayan hakkında, çocuklarla ilgili daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kurma kararı varsa kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına ya da tümüyle kaldırılmasına karar verebilir. Hâkim bu Kanundaki tedbirlerle birlikte velayet, nafaka ve kişisel ilişki kurulması hususlarında da karar vermeye yetkilidir.

Yetkili mahkeme ve sonradan değişiklik

Kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir; boşanmaya ilişkin yetki kuralları saklıdır. Bu davalara aile mahkemesi bakar. Bir düzenleme yapılıncaya kadar, velayet hakkına sahip veya çocuk kendisine bırakılmış kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz; bu nedenle düzenleme olmadan çocuğu almaya çalışmak yerine mahkemeden karar istenmelidir.

Koşullar değişirse düzenleme de değişebilir. TMK m.183'e göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Velayet sahibinin şehir değiştirmesi bu açıdan önemlidir; ayrıntılar için velayet sahibi ebeveynin yer değiştirmesi yazımıza bakabilirsiniz.

İlgili içerikler