AİLE HUKUKU · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Velayet Davası ve Velayetin Değiştirilmesi

Hukuki dayanak

Velayetin genel çerçevesi Türk Medeni Kanunu (TMK) m.335 ve devamında düzenlenir. TMK m.335 uyarınca ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz. Boşanma veya ayrılık kararı verilirken çocuğa ilişkin düzenleme TMK m.182'ye, sonradan ortaya çıkan yeni olgular ise TMK m.183'e göre ele alınır. Çocuğun korunmasına ilişkin önlemler ve velayetin kaldırılması TMK m.346 ile m.351 arasında yer alır.

4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4 uyarınca aile mahkemeleri, Türk Medeni Kanunu'nun Üçüncü Kısım hariç olmak üzere İkinci Kitabına göre aile hukukundan doğan dava ve işleri görür; velayete ilişkin talepler de bu kapsamdadır. Aynı Kanunun m.2 hükmüne göre aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu dava ve işlere, Kanunda belirtilen usulle belirlenen asliye hukuk mahkemesince bakılır. Boşanmanın genel çerçevesi için Aile ve Boşanma Hukuku sayfasına bakılabilir.

Velayet kime verilir?

TMK m.336 uyarınca evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir; boşanmada ise velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir. Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir (TMK m.337). Ana küçük, kısıtlı veya ölmüş ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim, çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir.

TMK m.182'ye göre mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinler; çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini alır. Velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Velayetin kapsamını düzenleyen TMK m.339 da ana ve babanın, önemli konularda olabildiğince çocuğun düşüncesini göz önünde tutmasını öngörür.

Velayetin değiştirilmesi hangi hâllerde gündeme gelir?

TMK m.183'e göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Bu hüküm, boşanma sırasında yapılan düzenlemenin sonraki gelişmeler karşısında yeniden değerlendirilebileceğini gösterir. Kanunun lafzı "zorunlu kılması" ölçüsünü aradığından, sayılan olayların her biri kendiliğinden değişiklik sonucu doğurmaz.

• Yeniden evlenme: TMK m.349 uyarınca velayete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesi, velayetin kaldırılmasını gerektirmez. Ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir.
• Kişisel ilişki düzenlemesine uyulmaması: TMK m.324 uyarınca velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. TMK m.182 de mahkemenin bu ihtimali kararında ihtar edeceğini düzenler.
• Çocuğun menfaatinin tehlikeye düşmesi: TMK m.346 uyarınca çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. TMK m.347'ye göre çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede bulunur veya çocuk manen terk edilmiş hâlde kalırsa hâkim, çocuğu bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirebilir.

Velayetin kaldırılması ve geri verilmesi

Velayetin bir taraftan diğerine geçmesi ile velayetin kaldırılması aynı şey değildir. TMK m.348 uyarınca çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim, Kanunda sayılan hâllerde velayetin kaldırılmasına karar verir. Bu hâller; ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ile çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklamasıdır. Velayet her ikisinden kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır. TMK m.351 uyarınca velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkim, re'sen ya da ana veya babanın istemi üzerine velayeti geri verir.

Süreç nasıl işler?

Mahkeme mevcut velayet düzenini, sonradan meydana gelen değişiklikleri ve bunların çocuk üzerindeki etkisini değerlendirir. Okul ve sağlık kayıtları getirilebilir, tanıklar dinlenebilir. 4787 sayılı Kanun m.5 uyarınca aile mahkemeleri, davanın esasına girilmeden önce veya davanın görülmesi sırasında mahkemece istenen konularda araştırma ve inceleme yapılması için adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır. Çocuğun yaşam koşullarına ilişkin sosyal inceleme bu çerçevede yaptırılabilir.

4787 sayılı Kanun m.7 uyarınca aile mahkemeleri, önlerine gelen dava ve işlerin özelliklerine göre esasa girmeden önce eşlerin ve çocukların karşı karşıya oldukları sorunları tespit ederek bunların sulh yoluyla çözümünü teşvik eder; sulh sağlanamazsa yargılamaya devam edilir. Anlaşmalı bir düzenleme söz konusu olduğunda TMK m.184 hükmü de önemlidir: boşanma veya ayrılığın fer'î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar, hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz. Bu konuda anlaşmalı boşanma ve çekişmeli boşanma yazıları da incelenebilir.

Deliller ve belgeler

• Okul, sağlık ve bakım kayıtları
• Psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı tarafından hazırlanan inceleme raporları
• Kişisel ilişki kararına uyulup uyulmadığını gösteren kayıtlar
• Tanık anlatımları
• Çocuğun yaşam düzenini gösteren diğer hukuka uygun belgeler

Süreler

TMK'nın velayete ilişkin hükümlerinde velayetin değiştirilmesi için belirli bir dava açma süresi öngörülmemiştir. TMK m.183 önlem alınmasını yeni olguların zorunlu kılmasına bağladığından, ileri sürülen değişikliğin güncelliği ve çocuk üzerindeki etkisi önem taşır. Yargılamanın ne kadar süreceği dosyanın delil ve inceleme ihtiyacına göre değişir.

Velayet, kişisel ilişki ve giderler

TMK m.323 uyarınca ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eş, TMK m.182 uyarınca çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. TMK m.350'ye göre velayetin kaldırılması hâlinde de ana ve babanın çocuklarının bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülükleri devam eder.

Sık yapılan hatalar

• Gelir düzeyini tek başına belirleyici saymak. Kanun, çocuğun menfaatini ve gelişimini esas alır.
• Başka bir şehre taşınmanın velayeti kendiliğinden değiştireceğini düşünmek. TMK m.183 bu olayı ancak önlem alınmasını zorunlu kılıyorsa dikkate alır.
• Velayetin değiştirilmesi ile velayetin kaldırılmasını aynı kurum sanmak.
• Kişisel ilişki kararına uyulmadığını gösteren somut kayıtları saklamamak.

Salihli'de velayet davaları: Salihli Adliyesi'nde iki aile mahkemesi bulunur ve Salihli'de açılan velayetin değiştirilmesi davaları bu mahkemelerde görülür. Salihli Adalet Komisyonu'nun 2025 faaliyet raporuna göre bu davalar 1. Aile Mahkemesi'nde ortalama 194 günde, 2. Aile Mahkemesi'nde ortalama 272 günde sonuçlanmıştır. Bunlar ortalama sürelerdir; her dosyanın süresi kendi özelliklerine göre değişebilir. Adliyedeki diğer mahkemeler için Salihli Adliyesi'ndeki mahkemeler, diğer dava türleri için Salihli'de dava süreleri yazısına bakılabilir.

Velayette temel kurallar: özet tablo

Velayetin kime ait olacağı ve sonradan değiştirilmesi Türk Medeni Kanunu'nun boşanma ve velayet hükümlerinde düzenlenmiştir:

Önemli noktalar

Her velayet uyuşmazlığı, çocuğun güvenliği, gelişimi ve istikrarlı yaşamı üzerinden somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Aile içinde şiddet veya şiddet tehlikesi iddiası bulunan durumlarda, 6284 sayılı Kanun şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan çocukların ve aile bireylerinin korunmasına ilişkin tedbirleri düzenler; bu konu 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma tedbirleri yazısında ele alınmıştır.

İlgili içerikler