AİLE HUKUKU · VELAYET · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Çocuğu Göstermeyen Eşin Velayeti Değiştirilebilir mi?

Kararda yazıyor ama çocuk gösterilmiyor

Boşanma kararında çocuğun ayın belirli hafta sonlarında ve yaz tatilinde diğer ebeveynle kalacağı yazılmıştır. Kararın ilk aylarında düzen işler. Sonra bahaneler başlar: çocuk hastadır, ödevi vardır, "gitmek istemiyor"dur. Kapı çalınır, açılmaz. Telefonlar cevapsız kalır. Bu tablo, boşanmış ebeveynlerin en çok yıprandığı durumlardan biridir.

Türk Medeni Kanunu (TMK) bu konuda iki tarafa da yükümlülük yükler ve 2021 yılında yapılan değişiklikle, kararlara uymayan velayet sahibi ebeveyn için açık bir yaptırım öngörmüştür: velayetin değiştirilmesi.

Kişisel ilişki bir lütuf değil, haktır

TMK m.323'e göre ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Mahkeme boşanmaya karar verirken, TMK m.182 uyarınca ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini de düzenler.

Bu hakkın karşısında velayet sahibine de bir yükümlülük vardır. TMK m.324'ün ilk fıkrası bunu şöyle ifade eder: ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür. Yani çocuğu diğer ebeveyne karşı kışkırtmak, görüşmeleri sürekli ertelemek ya da çocuğu ulaşılamaz hale getirmek, bu yükümlülüğe aykırıdır.

2021 değişikliği: velayet değiştirilebilir

24 Kasım 2021 tarihli değişiklikle TMK'ya iki yeni fıkra eklendi. Bunlar, kişisel ilişki kararına uyulmamasının sonucunu kanun metnine açıkça yazdı.

• TMK m.182, ikinci fıkra: Mahkeme, kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder.
• TMK m.324, üçüncü fıkra: Velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.

Bu hükümlerin pratik anlamı şudur: Velayet sahibi ebeveyn, kararı okuduğunda kişisel ilişkiye uymamanın velayeti kaybetmeye kadar gidebileceğini bilir. Uyarı kararın içindedir; "bilmiyordum" savunması zayıflar.

Her ihlal velayeti değiştirir mi?

Hayır. Kanun iki önemli fren koyar. Birincisi, kanun "değiştirilebilir" der; yani hâkime bir imkân tanır, onu buna zorlamaz. İkincisi, değişiklik ancak çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla mümkündür. Örneğin çocuk küçükse, yıllardır aynı evde ve okulda düzenli bir hayat sürüyorsa, velayetin değiştirilmesinin çocuğa vereceği zarar ayrıca tartılır.

Mahkemenin önüne gelen tablo da önemlidir. Tek bir hafta sonunun aksaması ile aylarca süren, sistematik bir engelleme aynı ağırlıkta değildir. Bu yüzden ihlallerin tarih tarih kayıt altına alınması, mahkemenin durumu doğru değerlendirmesi için kritik önemdedir.

Diğer tarafın yükümlülükleri

Kural tek yönlü değildir. Çocukla görüşme hakkı olan ebeveyn de bu hakkı kurallara uygun kullanmak zorundadır. TMK m.324'ün ikinci fıkrasına göre kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya ana ve baba bu haklarını yükümlülüklerine aykırı olarak kullanırlar veya çocuk ile ciddî olarak ilgilenmezler ya da diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

Örneğin hafta sonu aldığı çocuğu belirlenen saatte geri getirmeyen, çocuğu diğer ebeveyn aleyhine yönlendiren ya da görüşme günlerine hiç gelmeyen ebeveyn için de mahkeme kişisel ilişkiyi sınırlayabilir.

Koşullar değişince ne olur?

Boşanma kararındaki velayet düzenlemesi değişmez bir hüküm değildir. TMK m.183'e göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Velayet sahibinin yeniden evlenmesi için de TMK m.349 benzer bir esneklik tanır: yeniden evlenme velayetin kaldırılmasını gerektirmez, ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velâyet sahibi değiştirilebilir.

Çocukla birlikte başka bir şehre ya da yurt dışına taşınma, kişisel ilişkiyi fiilen imkânsız hale getirebilir. Bu konu ayrı bir değerlendirme gerektirdiği için velayet sahibi ebeveynin yer değiştirmesi yazısında ele alınmıştır.

Mahkeme çocuğun menfaatini nasıl değerlendirir?

Velayetin değiştirilmesi istendiğinde hâkim yalnızca tarafların anlattıklarıyla yetinmez. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.5'e göre aile mahkemeleri, mahkemece istenen konular hakkında taraflar arasındaki uyuşmazlık nedenlerine ilişkin araştırma ve inceleme yapmak ve sonucunu bildirmek üzere adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır.

Bu görevliler genellikle her iki ebeveynle ve yaşı uygunsa çocukla görüşür, ev ortamını değerlendirir ve mahkemeye bir rapor sunar. Raporda; çocuğun hangi ebeveynle bağının nasıl olduğu, görüşmelerin neden aksadığı ve velayet değişikliğinin çocuk üzerinde nasıl bir etki yaratabileceği gibi konular ele alınır. Kişisel ilişkinin engellendiği iddia edilen davalarda bu rapor, "çocuk istemiyor" savunmasının gerçekten çocuğun iradesini mi yoksa yönlendirmeyi mi yansıttığının anlaşılmasında da önemli rol oynar.

Raporu hazırlayan kişilerin tarafsızlığından şüphe ediliyorsa, Kanun bunun için de bir yol tanır: rapor hazırlayan bu görevliler de Hukuk Muhakemeleri Kanununda düzenlenen hâkimin reddi sebeplerine göre reddolunabilir. Bu itirazın raporu beklemeden, görevli belirlendiği aşamada yapılması daha etkili olur.

Uygulamada izlenecek yol

1. İhlalleri belgeleyin. Görüşme günlerinde kapıya gidildiğini gösteren mesajlar, aramalar, tanık bilgileri ve tarih listesi tutun. Ses ya da görüntü kaydı alınacaksa hukuka uygunluğuna dikkat edin.
2. Kararın zorla yerine getirilmesini isteyin. Kişisel ilişki kararlarının icrası, 2021 yılında İcra ve İflas Kanunu'ndaki eski hükümler yürürlükten kaldırılarak yeni bir sisteme bağlanmıştır. Bu süreçte tutulan resmi kayıtlar, sonraki dava için de güçlü delil oluşturur.
3. Velayetin değiştirilmesi davası açın. İhlal süreklilik kazanmışsa aile mahkemesinde velayetin değiştirilmesi istenebilir. Mahkeme bu davada çocuğun menfaatini esas alır.

Velayet davalarının genel çerçevesi için velayet davası ve velayetin değiştirilmesi yazısına bakılabilir.

İlgili içerikler