CEZA MUHAKEMESİ · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Uzlaştırma Nedir? Hangi Suçlarda Uygulanır, Süreç Nasıl İşler?

Uzlaştırma nedir?

Uzlaştırma, belirli suçlarda ceza yargılamasının şüpheli ile mağdur arasındaki anlaşmayla sona erdirilebilmesini sağlayan bir yoldur. Taraflar; mağdurun zararının giderilmesi, özür dilenmesi, bir kamu yararına çalışma yapılması gibi bir edim üzerinde anlaşabilir. Uzlaşma gerçekleşir ve edim yerine getirilirse dava açılmaz veya açılmış dava düşer. Uzlaştırma, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.253, m.254 ve m.255'te düzenlenmiştir.

Uzlaştırma isteğe bağlı bir yol değildir: kapsamdaki suçlarda koşullar varsa uzlaştırma girişiminde bulunulması zorunludur. Buna karşılık tarafların uzlaşmayı kabul etme zorunluluğu yoktur; taraflardan biri teklifi reddederse soruşturma veya kovuşturma olağan şekilde devam eder.

Hangi suçlar uzlaştırma kapsamındadır?

CMK m.253/1'e göre şu suçlarda şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören gerçek veya özel hukuk tüzel kişisinin uzlaştırılması girişiminde bulunulur:

• Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar,
• Şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanunu'nda yer alan; kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç, m.86; m.88), taksirle yaralama (m.89), tehdit (m.106, birinci fıkra), konut dokunulmazlığının ihlali (m.116), iş ve çalışma hürriyetinin ihlali, hırsızlık (m.141), güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç, m.155), dolandırıcılık (m.157), suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (m.165), çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (m.234) ile bazı sır niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması suçları,
• Mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, adli süreçteki çocuklar bakımından ayrıca üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlar.

Listede yalnızca hırsızlığın ve dolandırıcılığın temel şekilleri yer alır; nitelikli hırsızlık veya nitelikli dolandırıcılık bu kapsama girmez. Güveni kötüye kullanmanın üçüncü fıkrası da 2025 yılında yapılan değişiklikle kapsam dışına çıkarılmıştır. CMK m.253/2'ye göre şikâyete bağlı olanlar hariç olmak üzere, diğer kanunlarda yer alan suçlarla ilgili olarak uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için kanunda açık hüküm bulunması gerekir.

Uzlaştırma yapılamayan hâller

CMK m.253/3'e göre soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda (TCK m.123/A) ve hakaret suçunda (TCK m.125) uzlaştırma yoluna gidilemez. Hakaret suçu 2024 yılında kısmen, 2025 yılında ise tamamen uzlaştırma kapsamından çıkarılmıştır; ayrıntılar hakaret suçu yazısında yer alır.

Aynı fıkraya göre uzlaştırma kapsamına giren bir suçun, bu kapsama girmeyen bir başka suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmiş olması hâlinde de uzlaşma hükümleri uygulanmaz. 2025 değişikliğiyle bu kurala bir istisna getirilmiştir: önödeme kapsamına giren bir suç ile uzlaştırma kapsamına giren bir suçun birlikte aynı mağdura karşı işlenmiş olması hâlinde, uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır.

Bazı özel kanunlar da uzlaşmayı açıkça yasaklar; örneğin karşılıksız çek suçunda uzlaşma hükümleri uygulanmaz.

Süreç nasıl işler?

Dosyanın uzlaştırma bürosuna gönderilmesi

CMK m.253/4'e göre soruşturma konusu suçun uzlaşmaya tâbi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphenin bulunması hâlinde dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir. Büro tarafından görevlendirilen uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur. Uzlaştırmacılar, Adalet Bakanlığı tarafından belirlenen ve hukuk fakültesi mezunlarının yer aldığı listelerden görevlendirilir.

Yedi günlük cevap süresi

Şüpheli, mağdur veya suçtan zarar gören, kendisine uzlaşma teklifinde bulunulduktan itibaren yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır. Bu süre 2024 yılında üç günden yedi güne çıkarılmıştır. Teklif yapılırken kişiye uzlaşmanın mahiyeti ve uzlaşmayı kabul veya reddetmesinin hukuki sonuçları anlatılır (CMK m.253/5). Resmî mercilere bildirilen adreste bulunmama, yurt dışında olma gibi nedenlerle taraflara ulaşılamazsa, uzlaştırma yoluna gidilmeksizin soruşturma sonuçlandırılır (CMK m.253/6).

Müzakereler ve süre

Uzlaştırmacı, dosya içindeki belgelerin örnekleri kendisine verildikten itibaren en geç otuz gün içinde işlemleri sonuçlandırır; uzlaştırma bürosu bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez daha uzatabilir (CMK m.253/12). Müzakereler gizli yürütülür; şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi ve vekil müzakerelere katılabilir. Taraflardan birinin müzakerelere katılmaktan kaçınması hâlinde uzlaşmayı kabul etmemiş sayılır (CMK m.253/13). Uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar, herhangi bir soruşturma, kovuşturma veya davada delil olarak kullanılamaz (CMK m.253/20).

Birden fazla mağdur veya fail

Birden fazla kişinin mağduriyetine veya zarar görmesine sebep olan bir suçta uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için mağdur veya suçtan zarar görenlerin hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir (CMK m.253/7). Birden çok kişi tarafından işlenen suçlarda ise CMK m.255'e göre ancak uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır.

Teklif reddedildikten sonra uzlaşma

Uzlaşma teklifinin reddedilmesine rağmen taraflar daha sonra anlaşırsa, uzlaştıklarını gösteren belge ile en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar Cumhuriyet savcısına başvurarak uzlaştıklarını beyan edebilir (CMK m.253/16). Buna karşılık uzlaştırma bir kez sonuçsuz kalmışsa, aynı dosyada tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez (CMK m.253/18).

Uzlaşmanın sonuçları

Soruşturma evresinde

CMK m.253/19'a göre uzlaşma sonucunda şüphelinin edimini def'aten, yani bir defada yerine getirmesi hâlinde hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Edimin ileri tarihe bırakılması, takside bağlanması veya süreklilik arz etmesi hâlinde ise şüpheli hakkında kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilir ve erteleme süresince zamanaşımı işlemez. Uzlaşmanın gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde kamu davası açılır.

Kovuşturma evresinde

Kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa, dosya uzlaştırma işlemleri için uzlaştırma bürosuna gönderilir (CMK m.254/1). Uzlaşma gerçekleşir ve sanık edimini def'aten yerine getirirse mahkeme davanın düşmesine karar verir. Edimin ileri tarihe bırakılması, takside bağlanması veya süreklilik arz etmesi hâlinde durma kararı verilir; durma süresince zamanaşımı işlemez ve uzlaşmanın gerekleri yerine getirilmezse yargılamaya kaldığı yerden devam olunur (CMK m.254/2).

Tazminat ve edimin tahsili

CMK m.253/19'a göre uzlaşmanın sağlanması hâlinde, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz. Bu nedenle mağdurun, uzlaşmayı kabul etmeden önce zararını ve ileride doğabilecek giderleri dikkatle değerlendirmesi önemlidir. Şüpheli edimini yerine getirmezse uzlaşma raporu veya belgesi, İcra ve İflas Kanunu m.38'de yazılı ilam niteliğindeki belgelerden sayılır; yani edim icra yoluyla takip edilebilir.

Zamanaşımı ve giderler

İlk uzlaşma teklifinin yapıldığı tarihten uzlaştırmacının raporunu büroya verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı ile kovuşturma koşulu olan dava süresi işlemez (CMK m.253/21). Uzlaştırmacı ücreti ve diğer uzlaştırma giderleri yargılama giderlerinden sayılır; uzlaşmanın gerçekleşmesi hâlinde bu giderler Devlet Hazinesi tarafından karşılanır (CMK m.253/22).

Dikkat edilmesi gereken noktalar

• Uzlaşma teklifine yedi gün içinde cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.
• Edimin gerçekçi ve yerine getirilebilir olması gerekir; ödenemeyecek bir tutar üzerinde anlaşmak, kamu davasının açılmasıyla sonuçlanabilir.
• Mağdur açısından, uzlaşmadan sonra tespit edilebilir zararlar için ayrıca tazminat davası açılamayacağı göz önünde tutulmalıdır.
• Uzlaştırmanın kapsam dışı kaldığı veya uzlaşmanın sağlanamadığı dosyalarda soruşturma devam eder; bu aşamadaki haklar için ifadeye çağrılan şüphelinin hakları yazısına bakılabilir.

Kovuşturmaya yer olmadığı kararının genel çerçevesi ve itiraz yolu kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz yazısında açıklanmıştır. Genel bilgi için ceza hukuku sayfasına bakılabilir.

İlgili içerikler