TİCARET HUKUKU · CEZA · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Karşılıksız Çek Yazmanın Cezası Nedir? Şikâyet, Yasak ve Etkin Pişmanlık

Bankadan "karşılıksızdır" şerhi döndü

Esnaf ve tüccar için çek hâlâ en yaygın ödeme araçlarından biridir. İşler yolunda giderken verilen bir çek, tahsilat geciktiğinde ya da bir müşterinin ödemesi aksadığında hesapta karşılığı olmadan bankaya ibraz edilir ve "karşılıksızdır" işlemi yapılır. Çeki yazan için soru, borcun hukuki takibinin ötesine geçer: "Bunun cezası var mı, hapse girer miyim?"

Karşılıksız çek, 2016 yılında yapılan değişiklikle yeniden suç olarak düzenlenmiştir. Kural, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesindedir.

Suç ve ceza

Çek Kanunu m.5'e göre üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur.

Bu cümlenin üç önemli sonucu vardır:

• Şikâyet şarttır. Soruşturma kendiliğinden başlamaz; çeki elinde tutan hamilin şikâyeti gerekir.
• Her çek ayrı değerlendirilir. Birden fazla çek karşılıksız çıkmışsa, her biri için ayrı ceza söz konusudur.
• Ceza alt sınırı çek tutarına bağlıdır. Hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.

Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı

Para cezasının yanında mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder. Yargılama sırasında da resen koruma tedbiri olarak bu yasağa karar verilir. Çek hesabı sahibi bir şirketse, yasak şirketin yanında çeki şirket adına düzenleyenler ve ticaret siciline tescil edilmiş şirket yetkilileri hakkında da uygulanır. Hakkında yasak kararı verilen kişi, elindeki bütün çek yapraklarını bankalara iade etmekle yükümlüdür ve yasak süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamaz.

Kim sorumludur?

Kanuna göre çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü olan kişi, çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi tüzel kişiyse, bu tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organının üyesi, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler sorumludur.

Gerçek kişi hesaplarında ise "çeki ben yazmadım, vekilim yazdı" savunması işe yaramaz. Kanuna göre çek hesabı sahibi gerçek kişi, kendisi adına çek düzenlemek üzere bir başkasını temsilci veya vekil olarak tayin edemez; böyle bir çekten doğan hukuki ve cezai sorumluluk çek hesabı sahibine aittir.

Dava nerede ve hangi sürede açılır?

Bu suçtan doğan davalar ceza mahkemesinde değil, icra mahkemesinde görülür ve İcra ve İflas Kanunu'ndaki belirli yargılama usulü hükümleri uygulanır. Davalar çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülebilir.

Çek Kanunu'nun atıf yaptığı İİK m.347'ye göre şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Çek hamili açısından bu süre çok önemlidir; karşılıksız işleminden sonra aylarca beklemek şikâyet hakkını ortadan kaldırabilir.

Uzlaşma, HAGB ve ödenmeyen ceza

Bu suçta birçok genel ceza kurumu uygulanmaz. Kanuna göre bu suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz.

Ödenmeyen cezanın sonucu da diğer adli para cezalarından daha ağırdır. Normalde ödenmeyen adli para cezası önce kamuya yararlı işte çalışmaya çevrilir; ancak Çek Kanunu m.5'e göre bu suçtan verilen adli para cezalarının ödenmemesi durumunda ceza, kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir. Genel kural için adli para cezası ödenmezse ne olur yazısına bakılabilir.

Çözüm: çek bedelini faiziyle ödemek

Kanun, borcunu ödeyen kişiye geniş bir kapı açar. Çek Kanunu m.6'ya göre karşılıksız kalan çek bedelinin, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi hâlinde:

• Yargılama aşamasında mahkeme tarafından davanın düşmesine,
• Mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden sonra mahkeme tarafından hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına

karar verilir ve çek yasağının kaldırıldığı ilgili kayıtlara bildirilir. Kanun, şikâyetten vazgeçme hâlinde de aynı sonucun doğacağını belirtir.

Ödeme yapılamamışsa yasağın sonsuza kadar sürmesi de söz konusu değildir: kişi, mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her halde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, hükmü veren mahkemeden çek yasağının kaldırılmasını isteyebilir.

Bir örnekle süreç

Bir hırdavat esnafı, toptancısına 50.000 TL tutarlı ve ileri tarihli bir çek vermiş olsun. Çek, üzerindeki tarihe göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilir ve hesapta yeterli para olmadığı için karşılıksız işlemi yapılır. Toptancı, bunu öğrendiği tarihten itibaren üç ay içinde şikâyette bulunur ve dosya icra mahkemesine gelir.

Mahkeme yargılama sırasında koruma tedbiri olarak esnaf hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı koyar. Yargılama sonunda mahkûmiyet çıkarsa hükmedilecek adli para cezası, karşılıksız kalan 50.000 TL'den az olamaz. Esnaf, yargılama devam ederken çek bedelini ibraz tarihinden itibaren işleyen ticari temerrüt faiziyle birlikte öderse dava düşer ve yasak kaldırılır. Ödeme hüküm kesinleştikten sonra yapılırsa bu kez hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır.

Görüldüğü gibi bu suçta en belirleyici unsur, çek bedelinin faiziyle birlikte ödenip ödenmediğidir. Kısmi ödeme ise Kanunun aradığı "tamamen ödeme" şartını tek başına karşılamaz; bu nedenle ödeme planı yapılırken faiz tutarı da mutlaka hesaba katılmalıdır.

Hamil açısından: ceza mı, tahsil mi?

Ceza davası, çek bedelinin tahsili için başlı başına bir yol değildir; ama ödeme baskısı yaratır. Çek hamili, aynı zamanda çek bedeli için icra takibi başlatabilir. Bu takibe itirazlar ve borçlu açısından savunma yolları için icra takibine itiraz, ticari uyuşmazlıklarda dava öncesi zorunlu arabuluculuk için ticari alacaklarda arabuluculuk yazılarına bakılabilir.

İlgili içerikler