İCRA HUKUKU · HACİZ · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Hangi Mallar Haczedilemez? Ev, Ev Eşyası, Meslek Araçları ve Tazminatlar

Haczedilmezlik neden var?

İcra takibi alacaklının hakkını korur, ancak borçluyu ve ailesini yaşayamayacak duruma düşürmek amacı taşımaz. Bu nedenle İcra ve İflas Kanunu (İİK) m.82, bazı malların hiç haczedilemeyeceğini, m.83 ise maaş gibi bazı gelirlerin ancak belirli bir kısmının haczedilebileceğini düzenler. İcra memuru da bu sınırları kendiliğinden gözetmekle yükümlüdür: m.82'ye göre icra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebin kabulüne veya reddine karar verir.

Ev eşyası: 2023 değişikliğiyle genişleyen koruma

En sık karşılaşılan durum, borçlunun evine haciz için gelinmesidir. 2023 yılında yapılan değişiklikle kapsam genişletilmiştir. Bugünkü metne göre para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczolunamaz. Değişiklikten önce aynı amaçla kullanılan eşyanın birden fazla olması durumunda yalnızca biri korunuyordu; bugün ise ailenin ortak kullanımındaki eşyanın tamamı korunur.

Bu nedenle buzdolabı, çamaşır makinesi, televizyon, koltuk takımı, yatak ve mutfak eşyası gibi mallar kural olarak haczedilemez. Buna karşılık altın, döviz, nakit para ve antika gibi kıymetli şeyler bu korumanın dışındadır. Borçlunun eşine ait eşyanın durumu ve istihkak iddiası için eşin borcu için eve haciz yazımıza bakabilirsiniz.

Borçlunun haline münasip evi

İİK m.82/12'ye göre borçlunun haline münasip evi haczolunamaz. "Haline münasip" ifadesi, borçlunun ve ailesinin sosyal durumu ve ihtiyacına uygun bir konutu anlatır; lüks veya ihtiyacın çok üzerindeki bir ev için koruma sınırlıdır. Kanun bu dengeyi şöyle kurar: haline münasip ev gibi bazı malların kıymetinin fazla olması durumunda, bedelinden haline münasip bir kısmı ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla borçluya bırakılmak üzere mal haczedilerek satılır. Yani değerli bir evde haciz mümkündür, ancak satış bedelinden borçluya daha mütevazı bir ev alabileceği kadar bir pay ayrılır.

Uygulamada bu korumadan yararlanılıp yararlanılamayacağı değerlendirilirken borçlunun o evde fiilen oturup oturmadığı ve başka bir konutunun bulunup bulunmadığı gibi hususlar dikkate alınır. Koruma borçlunun ihtiyacına uygun bir konutu amaçladığından, diğer konutlar için genellikle ileri sürülemez.

Meslek ve geçim araçları

• Bedeni çalışmaya dayalı meslek: Ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedeni çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya haczedilemez. Bir terzinin dikiş makinesi, bir tamircinin alet takımı bu kapsamda değerlendirilebilir.
• Çiftçi: Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi, çift hayvanları, nakil vasıtaları ve ziraat aletleri haczedilemez.
• Küçük nakliyeciler: Arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini sağlayan nakil vasıtaları korunur.
• Hayvan ve yiyecek: Borçlu ve ailesi için gerekliyse tercih edeceği bir süt veren manda veya inek ya da üç keçi veya koyun ile üç aylık yemleri; ailenin iki aylık yiyecek ve yakacağı haczedilemez.
• Bağ-bahçe yetiştiricileri: Geçimi için zaruri olan bağ, bahçe ve gerekli aletler korunur.

Tazminatlar, burslar ve bazı aylıklar

Bazı paralar da haczedilemez. Vücut veya sağlık üzerine verilen zararlar için tazminat olarak zarar görenin kendisine veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen veya verilmesi gereken paralar, öğrenci bursları ve bir yardım sandığı tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi hâllerde bağlanan maaşlar bu kapsamdadır. Trafik kazası sonucu alınan bedensel zarar tazminatı bu nedenle borçlunun alacaklılarına karşı korunur. Emekli aylıklarının durumu ise 5510 sayılı Kanun m.93'te ayrıca düzenlenmiştir; ayrıntılar için emekli maaşına haciz yazımıza bakabilirsiniz.

Önemli istisna: borç o malın bedelinden doğduysa

Koruma her alacaklıya karşı geçerli değildir. İİK m.82'ye göre meslek eşyası, çiftçinin arazi ve aletleri, hayvanlar, bağ-bahçe ve haline münasip ev için öngörülen istisna, borcun bu eşya bedelinden doğmaması hâline özgüdür. Örneğin meslek aracının satış bedelinden kaynaklanan bir borç için yapılan takipte bu koruma ileri sürülemez. Ev eşyası ise 2023 değişikliğiyle bu istisnadan çıkarılmıştır; bu nedenle ev eşyası, kendi satış bedelinden doğan borç için bile haczedilemez.

Bir sınır daha vardır: m.82 haciz yoluyla takibe karşı koruma sağlar. Taşınmaz üzerinde ipotek varsa, ipotekli alacak için rehnin paraya çevrilmesi yoluyla yapılan takipte haline münasip ev koruması ileri sürülemez; çünkü borçlu o taşınmazı bizzat teminat olarak göstermiştir.

Maaş: kısmen haczedilebilir

Maaş ve ücretler tamamen haczedilemez değildir. İİK m.83'e göre maaşlar ve her nevi ücretler, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca gerekli görülen miktar düşüldükten sonra haczolunabilir; haczolunacak miktar dörtte birden az olamaz. Maaşa birden fazla haciz konulması hâli için maaşa birden fazla haciz yazımıza bakabilirsiniz.

Önceden feragat geçersiz, haciz sonrası şikâyet

Kredi sözleşmelerinde sıkça görülen "borçlu, maaşının ve haczedilemeyen mallarının haczine şimdiden muvafakat eder" türü maddeler geçersizdir. İİK m.83/a'ya göre 82 ve 83. maddelerde yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçerli değildir.

Haczedilemeyen bir mala haciz konulmuşsa, borçlu icra mahkemesine şikâyet yoluna başvurabilir. İİK m.16'ya göre icra dairelerinin yaptığı işlemler hakkında kanuna aykırılık veya olaya uygun olmama nedeniyle icra mahkemesine şikâyet olunabilir ve şikâyet bu işlemlerin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır. Haciz tutanağının tebliği veya hacizden haberdar olunduğu gün bu sürenin başlangıcı açısından önem taşıdığından, haciz tutanağının bir örneğinin alınması ve sürenin kaçırılmaması gerekir. Takibin genel işleyişi için icra takibine itiraz yazımıza bakabilirsiniz.

İlgili içerikler