CEZA HUKUKU · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

1 Yıllık Hapis Cezası Paraya Çevrilir mi? Kısa Süreli Hapse Seçenek Yaptırımlar

"Hapis cezası çıktı ama paraya çevrildi" ne demek?

Ceza davalarında sık duyulan bir ifadedir: "Bir yıl hapis aldı ama paraya çevrildi." Bu, mahkemenin verdiği kısa süreli hapis cezasını kanunun izin verdiği bir seçenek yaptırıma dönüştürmesi demektir. Kişi bu durumda cezaevine girmez; ancak ceza ortadan kalkmış değildir; kanuna göre uygulamada asıl mahkûmiyet artık çevrilen adli para cezası veya tedbirdir (TCK m.50/5). Bu yazıda hangi cezaların çevrilebileceğini, hangilerinde çevirmenin zorunlu olduğunu ve çevrilen ceza yerine getirilmezse ne olacağını anlatıyoruz.

Kısa süreli hapis cezası nedir?

Türk Ceza Kanunu (TCK) m.49/2 tanımı açıkça verir: hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezası, kısa süreli hapis cezasıdır. Ölçü, suçun kanundaki cezası değil, mahkemenin indirimler ve artırımlar sonunda vardığı sonuç cezadır. Örneğin kanunda iki yıla kadar hapis öngörülen bir suçtan sonunda 10 ay ceza verilmişse, bu ceza kısa süreli hapis cezasıdır.

Hangi yaptırımlara çevrilebilir?

TCK m.50/1'e göre kısa süreli hapis cezası, suçlunun kişiliğine, sosyal ve ekonomik durumuna, yargılama sürecinde duyduğu pişmanlığa ve suçun işlenmesindeki özelliklere göre şu yaptırımlardan birine çevrilebilir:

• Adli para cezası,
• Mağdurun veya kamunun uğradığı zararın tamamen giderilmesi (aynen iade, eski hâle getirme veya tazmin),
• En az iki yıl süreyle, bir meslek veya sanat edinmeyi sağlamak amacıyla bir eğitim kurumuna devam etme,
• Mahkûm olunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle belirli yerlere gitmekten veya belirli etkinlikleri yapmaktan yasaklanma,
• Suç bir hak veya yetkinin kötüye kullanılmasıyla ya da dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranılarak işlenmişse, cezanın yarısından bir katına kadar süreyle ehliyet ve ruhsatın geri alınması veya meslekten yasaklanma,
• Mahkûm olunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle ve gönüllü olmak koşuluyla kamuya yararlı bir işte çalıştırılma.

En sık karşılaşılan, adli para cezasına çevirmedir. Adli para cezasında gün sayısı ile bir günün karşılığı ayrı ayrı belirlenir; TCK m.52'ye göre bir gün karşılığı adli para cezasının miktarı en az yüz, en fazla beş yüz Türk Lirası olarak kişinin ekonomik ve şahsi hâlleri gözetilerek takdir edilir. Uygulamada çevirmede çoğunlukla bir gün hapis bir gün adli para cezası olarak hesaplanır; ancak kanunda bu yönde açık bir oran yoktur. Mahkeme, cezanın ertelenmesine veya hapis cezasının adli para cezasına ya da tedbirlerden birine çevrilmesine ilişkin dayanakları gerekçesinde göstermek zorundadır (CMK m.230/1-d). Örneğin 10 ay (300 gün) hapis, günlüğü 100 TL'den 30.000 TL adli para cezasına çevrilebilir.

Çevirme mahkemenin takdirindedir. Mahkeme kişinin geçmişini, pişmanlığını ve suçun özelliklerini değerlendirip çevirmeyi uygun görmeyebilir; bu takdirin gerekçeli olarak kararda gösterilmesi gerekir.

Çevirmenin zorunlu olduğu iki durum

TCK m.50/3 iki durumda mahkemeye takdir hakkı bırakmaz: daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak koşuluyla, mahkûm olunan otuz gün ve daha az süreli hapis cezası ile fiili işlediği tarihte onsekiz yaşını doldurmamış veya altmışbeş yaşını bitirmiş bulunanların mahkûm edildiği bir yıl veya daha az süreli hapis cezası, seçenek yaptırımlardan birine çevrilir.

• 30 gün veya daha az hapis: Kişi daha önce hapis cezası almamışsa mutlaka çevrilir.
• Çocuklar ve 65 yaş üstü: Suç tarihinde 18 yaşından küçük veya 65 yaşını bitirmiş kişilerin 1 yıl veya daha az hapis cezası seçenek yaptırımlardan birine çevrilir. Maddenin başındaki "daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak" koşulunun bu gruba da uygulanıp uygulanmayacağı metnin yorumuna bağlıdır.

Taksirli suçlarda daha uzun cezalar

Trafik kazası gibi taksirli suçlarda kural genişletilmiştir. TCK m.50/4'e göre taksirli suçlardan dolayı hükmolunan hapis cezası uzun süreli de olsa, diğer koşulların varlığı hâlinde adli para cezasına çevrilebilir. Ancak bu imkân bilinçli taksir hâlinde uygulanmaz. Bilinçli taksir, kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın neticenin meydana gelmesidir; örneğin kırmızı ışıkta geçmenin kaza yaratabileceğini bilerek geçen sürücünün durumu bu kapsamda tartışılabilir.

Çevrilemeyen durumlar

• Seçimlik cezalarda hapis tercih edilmişse: Suç tanımında hapis cezası ile adli para cezasının seçenek olarak öngörüldüğü hâllerde, hapis cezasına hükmedilmişse bu ceza artık adli para cezasına çevrilmez.
• Tekerrür hâlinde seçimlik ceza: TCK m.58/3'e göre tekerrür hâlinde, sonraki suça ilişkin kanun maddesinde seçimlik olarak hapis cezası ile adli para cezası öngörülmüşse hapis cezasına hükmolunur.
• Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasında: CMK m.231/7'ye göre açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilen hükümde, mahkûm olunan hapis cezası ertelenemez ve kısa süreli olması hâlinde seçenek yaptırımlara çevrilemez.

Çevrilen ceza yerine getirilmezse ne olur?

Çevirmeden sonra uygulamada asıl mahkûmiyet, çevrilen adli para cezası veya tedbirdir. Ancak kişi bu yükümlülüğü yerine getirmezse hapis cezası geri gelebilir.

• Tedbire uyulmaması: Hüküm kesinleştikten sonra Cumhuriyet savcılığınca yapılan tebligata rağmen otuz gün içinde seçenek tedbirin gereklerinin yerine getirilmesine başlanmaması veya başlanıp da devam edilmemesi hâlinde, infaz hâkimliği kısa süreli hapis cezasının tamamen veya kısmen infazına karar verir ve bu karar derhal infaz edilir.
• Elde olmayan nedenler: Seçenek tedbir hükümlünün elinde olmayan nedenlerle yerine getirilemezse infaz hâkimliğince tedbir değiştirilir.
• Adli para cezasının ödenmemesi: Ödeme emrine rağmen ödenmeyen adli para cezası hapse çevrilir ve öncelikle iki saat çalışma karşılığı bir gün olmak üzere kamuya yararlı işte çalıştırılmaya karar verilir. Ayrıntılar için adli para cezası ödenmezse yazımıza bakabilirsiniz.

Çevirme mi, erteleme mi?

Kısa süreli hapis cezası çevrilmezse, iki yıl veya daha az süreli hapis cezaları için ertelenme imkânı da vardır (TCK m.51). Erteleme ile çevirme farklı sonuçlar doğurur: çevirmede kişi para cezasını öder veya tedbiri yerine getirir; ertelemede ise ceza belirlenen denetim süresi boyunca bekletilir ve süre iyi hâlle geçirilirse infaz edilmiş sayılır. Bu iki kurumun ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının karşılaştırması için erteleme ile HAGB arasındaki fark yazımıza bakabilirsiniz.

İlgili içerikler