KİŞİLER HUKUKU · AİLE VE MİRAS HUKUKU · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Gaiplik Kararı Nedir?

Bir kişinin uzun süredir kayıp olması, hukuken kendiliğinden ölmüş sayıldığı anlamına gelmez. Türk Medeni Kanunu, ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan ve ölümü hakkında kuvvetli olasılık bulunan kişiler için gaiplik kararı kurumunu düzenler. Salihli ve Manisa'daki başvurularda da aynı kanuni şartlar uygulanır; belirleyici olan kişinin kaybolma biçimi, son haber tarihi ve kanundaki sürelerdir.

Gaiplik kararı, kişinin fiziksel olarak bulunamamasından farklı olarak, belirli süreler ve ilan süreci sonunda mahkeme tarafından verilen ve ölüme bağlı hakların kullanılmasına imkân sağlayan özel bir karardır.

Gaiplik hangi hâllerde istenebilir?

TMK m.32'ye göre iki temel durum vardır: kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamaması. Her iki durumda da yalnızca kayıp olmak yeterli değildir; kişinin ölümü hakkında kuvvetli bir olasılığın bulunması gerekir.

Gaiplik talebini, hakları bu kişinin ölümüne bağlı olan kişiler yapabilir. Mirasçılar ve eş gibi kişiler somut olaya göre bu kapsama girebilir.

Gaiplik için ne kadar süre geçmelidir?

TMK m.33 süreleri açıkça ayırır. Ölüm tehlikesi içinde kaybolma hâlinde tehlikenin üzerinden en az bir yıl, uzun zamandır haber alınamama hâlinde ise son haber tarihinden itibaren en az beş yıl geçmelidir.

Mahkeme ilan verir mi?

Evet. Mahkeme, gaipliğine karar verilmesi istenen kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri ilan yoluyla bilgi vermeye çağırır. TMK m.33'e göre bu ilan süresi, ilk ilanın yapıldığı tarihten başlayarak en az altı ay olmalıdır.

İlan süresi dolmadan kişi ortaya çıkarsa, kendisinden haber alınırsa veya ölüm tarihi tespit edilirse gaiplik istemi düşer.

Görevli ve yetkili mahkeme hangisidir?

Gaiplik kararı, Hukuk Muhakemeleri Kanunu bakımından çekişmesiz yargı işi niteliğindedir. Aksine özel bir düzenleme bulunmadığı için görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir.

Yetki bakımından TMK m.32 uygulanır: kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesi; Türkiye'de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa ana veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Gaiplik kararının hükmü ne zamandan başlar?

TMK m.35 uyarınca ilandan sonuç alınamaz ve mahkeme gaipliğe karar verirse ölüme bağlı haklar, kişinin ölümü ispatlanmış gibi kullanılabilir. Karar, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı tarihten itibaren hüküm doğurur.

Gaiplik kararı mirası nasıl etkiler?

Gaiplik kararıyla mirasçılık sonuçları gündeme gelebilir. Ancak kanun gaibin sonradan ortaya çıkma ihtimalini de dikkate alır. TMK m.584'e göre gaibin mirasçıları veya mirasında hak sahibi olan kişiler, tereke malları kendilerine teslim edilmeden önce belirli sürelerle güvence göstermek zorundadır.

Gaip sonradan ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi biri hakkını ispatlarsa, teslim alınan tereke mallarının geri verilmesi gündeme gelir. Bu nedenle gaiplik kararının miras bakımından sonucu “miras kesin ve geri dönülmez biçimde dağıtılır” şeklinde anlaşılmamalıdır.

Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirir mi?

Hayır. TMK m.131'e göre gaipliğine karar verilen kişinin eşi, evliliğin feshine ayrıca karar verilmedikçe yeniden evlenemez.

Kaybolanın eşi, evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte isteyebileceği gibi ayrıca açacağı dava ile de talep edebilir. Ayrı dava açılırsa talep davacının yerleşim yeri mahkemesine yöneltilir.

Ölüm karinesi ile gaiplik aynı şey midir?

Hayır. TMK m.31'deki ölüm karinesi, kişinin ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren koşullarda kaybolması hâline ilişkindir. Gaiplikte ise ölüm kesin değil, kuvvetle muhtemeldir ve mahkeme kararı ile ilan süreci gerekir.

Bu ayrım, nüfus kayıtları, miras ve aile hukuku sonuçları bakımından önem taşıyabilir.

Başvuruda hangi bilgiler önem taşır?

Kişinin son yerleşim yeri ve nüfus kaydı, son haber tarihi, kaybolma koşulları, ölüm tehlikesinin bulunup bulunmadığı ve eldeki deliller görev, yetki ve talebin kabul edilebilirliği bakımından önemlidir. Aile hukuku açısından amaç yeniden evlenmek ise yalnızca gaiplik kararıyla yetinilmeyip evliliğin feshi talebinin de ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Sonuç

Gaiplik kararı; kayıp olma, süre, ölüm olasılığı, ilan, görev ve yetki yönleri birlikte değerlendirilerek verilen özel bir çekişmesiz yargı kararıdır. Miras ve evlilik bakımından önemli sonuçlar doğurduğu için yalnızca kişinin ne kadar süredir kayıp olduğuna bakılarak işlem yapılmamalıdır.