KİŞİLER · AİLE · MİRAS HUKUKU

Gaiplik Kararı Nedir?

Hukuki dayanak

Gaiplik, Türk Medeni Kanunu (TMK) m.32–35 arasında düzenlenir. Gaiplik kararının evlilik bakımından sonuçları TMK m.131'de, miras bakımından sonuçları ise TMK m.584 ile m.588 arasında yer alır. Usul yönünden 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.382, gaiplik kararını kişiler hukukundaki çekişmesiz yargı işleri arasında sayar; aynı maddede gaiplik nedeniyle evliliğin feshi de aile hukukundaki çekişmesiz yargı işleri arasında gösterilir.

Ölüm karinesi ile farkı

Gaiplik ile ölüm karinesi aynı kurum değildir. TMK m.31 uyarınca bir kimse, ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolursa, cesedi bulunamamış olsa bile gerçekten ölmüş sayılır. Gaiplikte ise ölüm kesin değildir; Kanun yalnızca ölüm hakkında kuvvetli olasılık arar ve bu nedenle ilan ve bekleme süreleri öngörür. Genel kural olarak TMK m.30'a göre doğum ve ölüm nüfus sicilindeki kayıtlarla ispat olunur. TMK m.29 uyarınca da bir hakkın kullanılması için bir kimsenin sağ veya ölü olduğunu ileri süren kimse, iddiasını ispat etmek zorundadır; gaiplik kararı, ölümün bu yollarla ispat edilemediği durumlar için öngörülmüş bir çözümdür.

Gaiplik kararının şartları

TMK m.32'ye göre ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme bu kişinin gaipliğine karar verebilir. Buna göre aranan unsurlar şöyle özetlenebilir:

• Kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolmuş olması ya da kendisinden uzun zamandan beri haber alınamaması,
• Ölümü hakkında kuvvetli olasılık bulunması,
• Başvurunun, hakları bu kişinin ölümüne bağlı olan kimselerce yapılması,
• TMK m.33'te öngörülen asgari sürelerin dolmuş olması.

Yetkili mahkeme de TMK m.32'de belirlenmiştir: kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri; eğer Türkiye'de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi. Görev bakımından HMK m.383 uyarınca çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir.

Süreç nasıl işler?

Başvuru üzerine mahkeme, TMK m.33 uyarınca gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilanla çağırır. HMK m.385'e göre çekişmesiz yargı işlerinde, niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır ve aksine bir hüküm bulunmadıkça resen araştırma ilkesi geçerlidir.

TMK m.34 uyarınca gaipliğine karar verilecek kişi ilan süresi dolmadan ortaya çıkar veya kendisinden haber alınırsa ya da öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer. TMK m.35'e göre ilandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir ve ölüme bağlı haklar, aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır.

Karara karşı başvuru yolu bakımından HMK m.387, çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararlara karşı hukuki yararı bulunan ilgililerin, özel kanuni düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurabileceğini düzenler. HMK m.388 uyarınca da Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde çekişmesiz yargı kararları maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmez.

Salihli'de gaiplik ve kayyım: Gaiplik kararı beklenirken kaybolan kişinin malvarlığının yönetimi için TMK m.427 uyarınca yönetim kayyımı atanabilir. Salihli'de vesayet makamı olarak bu işlere sulh hukuk mahkemeleri bakar. Salihli Adalet Komisyonu'nun 2025 faaliyet raporuna göre kayyım atanması dosyaları 1. Sulh Hukuk Mahkemesi'nde ortalama 102, 2. Sulh Hukuk Mahkemesi'nde 85 günde sonuçlanmıştır. Adliyedeki diğer mahkemeler için Salihli Adliyesi'ndeki mahkemeler ve Salihli'de dava süreleri yazılarına bakılabilir.

Süreler

• Başvuru için bekleme süresi: TMK m.33'e göre gaiplik kararının istenebilmesi için ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olması gerekir.
• İlan süresi: Bu süre, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır.
• Kararın hüküm doğurduğu an: TMK m.35 uyarınca gaiplik kararı ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur.

Deliller ve belgeler

• Kişinin son yerleşim yeri ve nüfus kayıtları
• Son haber tarihini gösteren bilgi ve belgeler
• Kaybolma koşulları ve varsa ölüm tehlikesine ilişkin kayıtlar
• Başvuranın hakkının bu kişinin ölümüne bağlı olduğunu gösteren belgeler
• Arama ve başvuru kayıtları ile tanık anlatımları

Gaipliğin evlilik ve miras bakımından sonuçları

Evlilik

Gaiplik evliliği kendiliğinden sona erdirmez. TMK m.131 uyarınca gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Kaybolanın eşi evliliğin feshini, gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrıca açacağı bir dava ile isteyebilir; ayrı bir dava ile evliliğin feshi, davacının yerleşim yeri mahkemesinden istenir. Aile hukukuna ilişkin genel bilgiler için Aile ve Boşanma Hukuku sayfasına bakılabilir.

Miras

TMK m.584 uyarınca hakkında gaiplik kararı verilmiş bir kimsenin mirasçıları veya mirasında hak sahibi olan kişiler, tereke malları kendilerine teslim edilmeden önce bu malları ileride ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine veya gaibin kendisine geri vereceklerine ilişkin güvence göstermek zorundadır. Bu güvence, ölüm tehlikesi içinde kaybolma durumunda beş yıl, uzun zamandan beri haber alınamama durumunda on beş yıl ve her hâlde en çok gaibin yüz yaşına varmasına kadar geçecek süre için gösterilir.

TMK m.585'e göre gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi olduklarını ileri sürenler bu sıfatlarını ispat ederlerse, tereke mallarını teslim almış olanlar aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür. TMK m.586 uyarınca ortada bulunmayan ve mirasın açıldığı anda sağ olup olmadığı ispat edilemeyen mirasçının miras payı resmen yönetilir. TMK m.588'e göre sağ olup olmadığı bilinmeyen bir kimsenin malvarlığı veya ona düşen miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da malvarlığı böyle yönetilenin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine o kimsenin gaipliğine karar verilir. Miras hukukunun genel kuralları için Miras Hukuku ve Mirasçılıktan Çıkarma yazılarına bakılabilir.

Sık yapılan hatalar

• Gaiplik ile ölüm karinesini aynı sanmak.
• Uzun süre haber alınamama hâlinde beş yıllık süre dolmadan başvurmak.
• Gaiplik kararının evliliği kendiliğinden sona erdirdiğini düşünmek.
• Tereke mallarının teslimi için Kanunun aradığı güvence yükümlülüğünü göz ardı etmek.

Gaiplikte süreler ve sonuçlar: özet tablo

Gaiplik kararının şartları, ilan süresi ve evlilik bakımından sonuçları Türk Medeni Kanunu'nda düzenlenmiştir:

Önemli noktalar

Gaiplik kararı, kişinin öldüğünü kesin olarak tespit etmez; Kanun bu karara ölüme bağlı hakların kullanılması sonucunu bağlar ve gaibin sonradan ortaya çıkma ihtimaline karşı güvence ve geri verme hükümleri öngörür. Hangi sürenin uygulanacağı ve başvurunun kim tarafından yapılabileceği, kaybolmanın koşullarına göre somut olayda ayrıca değerlendirilir.

İlgili içerikler