CEZA MUHAKEMESİ · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Adli Kontrol Kararına İtiraz ve Kaldırılması

Hukuki dayanak

Adli kontrol, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 109 ilâ 112. maddelerinde düzenlenen bir koruma tedbiridir; bu tedbire ilişkin kararlara karşı itiraz usulü ise CMK m.267 ilâ 271'de yer alır. CMK m.111/2 uyarınca adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir. Genel kural olarak CMK m.267 uyarınca hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hâllerde mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.

Adli kontrol nedir ve kapsamı nedir?

CMK m.109/1 uyarınca bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, 100. maddede belirtilen tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. Kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adli kontrole ilişkin hükümler uygulanabilir.

CMK m.109/3'e göre adli kontrol, şüphelinin kanunda sayılan bir veya birden fazla yükümlülüğe tabi tutulmasını içerir. Bu yükümlülüklerden bazıları şunlardır:

• Yurt dışına çıkamamak
• Hâkim tarafından belirlenen yerlere, belirtilen süreler içinde düzenli olarak başvurmak
• Her türlü taşıtları veya bunlardan bazılarını kullanamamak ve gerektiğinde sürücü belgesini teslim etmek
• Hâkimce belirlenecek bir güvence miktarını yatırmak
• Silah bulunduramamak veya taşıyamamak
• Konutunu terk etmemek, belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek veya belirlenen yer ve bölgelere gitmemek

Hâkim veya Cumhuriyet savcısı, taşıt kullanmama yükümlülüğünün uygulanmasında şüphelinin meslekî uğraşılarında araç kullanmasına sürekli veya geçici olarak izin verebilir. CMK m.109/6 uyarınca adli kontrol altında geçen süre kural olarak cezadan mahsup edilemez; ancak hastaneye yatma dâhil tedavi veya muayene tedbirleri altında geçen süre mahsup edilir, konutunu terk etmemek yükümlülüğü altında geçen her iki gün ise cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınır.

CMK m.109/4 uyarınca ağır bir hastalık veya engellilik nedeniyle ceza infaz kurumu koşullarında hayatını yalnız idame ettiremediği kanunda gösterilen usulle tespit edilen şüpheli ile gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş bulunan kadın şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. Kanunlarda öngörülen tutukluluk sürelerinin dolması nedeniyle salıverilenler hakkında da adli kontrole ilişkin hükümler uygulanabilir. Bu nedenle adli kontrol, yalnız soruşturmanın başında değil, tutukluluğun sona erdiği aşamada da gündeme gelebilir.

Kararı kim verir, nasıl değiştirilir?

CMK m.110/1 uyarınca şüpheli, Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararı ile soruşturma evresinin her aşamasında adli kontrol altına alınabilir. Bu hükümler gerekli görüldüğünde görevli ve yetkili diğer yargı mercileri tarafından kovuşturma evresinin her aşamasında da uygulanır.

CMK m.110/2'ye göre hâkim, Cumhuriyet savcısının istemiyle şüpheliyi bir veya birden çok yeni yükümlülük altına koyabilir; yükümlülükleri bütünüyle veya kısmen kaldırabilir, değiştirebilir veya şüpheliyi bunlardan bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir.

CMK m.111/1 uyarınca şüpheli veya sanığın istemi üzerine, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra hâkim veya mahkeme 110. maddenin ikinci fıkrasına göre beş gün içinde karar verebilir. Bu nedenle kişi, tedbirin kaldırılmasını veya daha hafif bir yükümlülüğe dönüştürülmesini itirazdan bağımsız olarak da talep edebilir.

İtiraz süreci nasıl işler?

CMK m.268/1 uyarınca itiraz, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçe verilerek veya tutanağa geçirilmek koşuluyla zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır. Kararına itiraz edilen hâkim veya mahkeme itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde yetkili mercie gönderir.

CMK m.268/3-b uyarınca sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlara karşı yapılan itirazların incelenmesi, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimine aittir.

CMK m.270/1 uyarınca itirazı inceleyecek merci, yazı ile cevap verebilmesi için itirazı Cumhuriyet savcısı ve karşı tarafa bildirebilir; inceleme ve araştırma yapabileceği gibi gerektiğinde bunların yapılmasını da emredebilir. CMK m.271 uyarınca kanunda yazılı hâller saklı kalmak üzere itiraz hakkında duruşma yapılmaksızın karar verilir; itiraz yerinde görülürse merci aynı zamanda itiraz konusu hakkında da karar verir. Merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir.

CMK m.269 uyarınca itiraz, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılması sonucunu doğurmaz; ancak kararına itiraz edilen makam veya kararı inceleyecek merci geri bırakılmasına karar verebilir. Bu nedenle itiraz süresince yükümlülüklere uyulmaya devam edilmesi gerekir.

Salihli'de adli kontrol kararları: Salihli'de soruşturma evresindeki tutuklama ve adli kontrol taleplerini adliye ana binasındaki Salihli Sulh Ceza Hâkimliği inceler. Salihli Adalet Komisyonu'nun 2025 faaliyet raporuna göre hâkimlikte yapılan 1460 sorgunun 916'sı adli kontrol, 396'sı tutuklama, 148'i serbest bırakma kararıyla sonuçlanmıştır. Başka bir deyişle sorgu sonunda en sık verilen karar adli kontrol olmuştur. Adliyedeki diğer birimler için Salihli Adliyesi'ndeki mahkemeler yazısına bakılabilir.

Süreler

• Genel itiraz süresi: kanunda ayrıca hüküm yoksa kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta (CMK m.268).
• Periyodik değerlendirme: CMK m.110/4 uyarınca adli kontrol yükümlülüğünün devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda en geç dört aylık aralıklarla karar verilir.
• Azami süre: CMK m.110/A uyarınca ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde adli kontrol süresi en çok iki yıldır ve zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek bir yıl daha uzatılabilir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde bu süre en çok üç yıldır ve maddede gösterilen sınırlar içinde uzatılabilir.
• Çocuklar: CMK m.110/A'da öngörülen adli kontrol süreleri çocuklar bakımından yarı oranında uygulanır.

Yükümlülüğe uyulmazsa ne olur?

CMK m.112 uyarınca adli kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir. Azami tutukluluk süresinin dolması nedeniyle verilen adli kontrol tedbirinin ihlali hâlinde de bu hüküm uygulanabilir; ancak bu durumda tutuklama süresi ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde dokuz aydan, diğer işlerde iki aydan fazla olamaz. Tutuklamaya ilişkin usul için tutuklama kararına itiraz içeriğine bakılabilir.

Deliller ve değerlendirme ölçütleri

• Tedbire dayanak gösterilen tutuklama nedenlerinin güncelliği
• Delillerin toplanma durumu
• Kaçma veya saklanma riskine ilişkin somut olgular
• Yükümlülük ile amaç arasındaki ölçülülük
• Yükümlülüğün meslek, eğitim, sağlık veya aile yaşamı üzerindeki etkisini gösteren belgeler
• Kişinin tedbire uyumu ve sonradan ortaya çıkan gelişmeler

Sık yapılan hatalar ve önemli noktalar

• İtirazı yalnız “tedbir ağırdır” biçiminde soyut bir gerekçeye dayandırmak
• Daha hafif bir yükümlülüğün amacı neden sağlayabileceğini somut olgularla açıklamamak
• İtiraz sürerken yükümlülüğe uymayı bırakmak
• İtiraz ile m.111 kapsamındaki kaldırma veya değiştirme talebini birbirine karıştırmak

Tutukluluğun periyodik incelemesi ile itiraz arasındaki fark için CMK 108 tutukluluk incelemesi, genel çerçeve için ceza hukuku sayfalarına bakılabilir.

Adli kontrolde süreler ve yetkiler: özet tablo

Adli kontrol kararının kim tarafından verileceği, ne kadar sürebileceği ve nasıl itiraz edileceği CMK m.109 ilâ m.111 ve m.110/A'da düzenlenmiştir:

İlgili içerikler