CEZA MUHAKEMESİ · HUKUKİ BİLGİLENDİRME
CMK 108 Tutukluluk İncelemesi ile Tutuklamaya İtiraz Arasındaki Fark
KISACA
CMK 108 tutukluluk incelemesi, tutukluluğun devamının soruşturma evresinde en geç otuzar günlük sürelerle yeniden değerlendirildiği dönemsel bir denetimdir. Tutuklama kararına itiraz ise belirli bir karara karşı, kural olarak öğrenmeden itibaren iki hafta içinde başvurulan kanun yoludur. Tahliye talebi de bunlardan ayrı olarak her aşamada ileri sürülebilir.
Hukuki dayanak
Tutukluluğun denetimine ilişkin üç ayrı mekanizma 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nda (CMK) farklı maddelerde düzenlenmiştir: tutukluluğun periyodik incelemesi m.108'de, şüpheli veya sanığın salıverilme istemi m.104'te, itiraz kanun yolu ise m.267 ilâ 271'de yer alır. CMK m.267 uyarınca hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hâllerde mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir. CMK m.101/5 ise tutuklamaya ilişkin kararlara itiraz edilebileceğini açıkça belirtir.
CMK 108 tutukluluk incelemesi nedir?
CMK m.108/1 uyarınca soruşturma evresinde şüphelinin tutukevinde bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından karar verilir. Bu karar, 100. madde hükümleri göz önünde bulundurularak ve şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle verilir.
CMK m.108/2'ye göre tutukluluk durumunun incelenmesi, bu süre içinde şüpheli tarafından da istenebilir. Kovuşturma evresinde ise CMK m.108/3 uyarınca hâkim veya mahkeme, tutukevinde bulunan sanığın tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceğine her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da birinci fıkrada öngörülen süre içinde de re'sen karar verir.
Görüldüğü gibi CMK 108 incelemesi, belirli bir karara yöneltilmiş bir başvuru değil, tutukluluk sürdüğü müddetçe tekrarlanan bir denetimdir. İncelemede ölçüt yine m.100'de düzenlenen tutuklama şartlarıdır: kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeninin bulunması gerekir; işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmayan tutuklama kararı verilemez.
Tutuklama kararına itiraz nedir?
İtiraz, belirli bir hâkim veya mahkeme kararının başka bir merci tarafından denetlenmesini sağlayan olağan kanun yoludur. CMK m.268/1 uyarınca itiraz, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek bir dilekçe veya tutanağa geçirilmek koşuluyla zabıt kâtibine beyanda bulunmak suretiyle yapılır.
Kararına itiraz edilen hâkim veya mahkeme itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir. CMK m.268/3-b uyarınca sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlara karşı yapılan itirazların incelenmesi, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimine aittir.
CMK m.270/2 uyarınca 101 ve 105. maddeler uyarınca yapılan itiraz üzerine Cumhuriyet savcısından görüş alınması durumunda bu görüş şüpheli, sanık veya müdafiine bildirilir ve bunlar üç gün içinde görüşlerini bildirebilir. CMK m.271 uyarınca kanunda yazılı hâller saklı kalmak üzere itiraz hakkında duruşma yapılmaksızın karar verilir ve karar mümkün olan en kısa sürede verilir. Merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir; ancak ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.
CMK m.269 uyarınca itiraz, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılması sonucunu doğurmaz. Ayrıntılar için tutuklama kararına itiraz içeriğine bakılabilir.
Tahliye talebi: üçüncü bir yol
CMK m.104/1 uyarınca soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir. CMK m.104/2'ye göre tutukluluk hâlinin devamına veya salıverilmeye hâkim veya mahkemece karar verilir ve bu kararlara itiraz edilebilir.
CMK m.105 uyarınca bu istem üzerine merci üç gün içinde istemin kabulüne, reddine veya adli kontrol uygulanmasına karar verir; bu kararlara da itiraz edilebilir. Dolayısıyla tahliye talebi, periyodik incelemeden ve ilk tutuklama kararına itirazdan ayrı bir hukuki dayanağa sahiptir.
Cumhuriyet savcısının rolü
CMK m.103/1 uyarınca Cumhuriyet savcısı, şüphelinin adli kontrol altına alınarak serbest bırakılmasını sulh ceza hâkiminden isteyebilir; hakkında tutuklama kararı verilmiş şüpheli ve müdafii de aynı istemde bulunabilir. CMK m.103/2'ye göre soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı adli kontrol veya tutuklamanın artık gereksiz olduğu kanısına varırsa şüpheliyi re'sen serbest bırakır. Bu hükümler, tutukluluğun yalnız hâkim incelemesiyle değil, soruşturmayı yürüten makamın değerlendirmesiyle de sona erebileceğini gösterir.
İki yol arasındaki temel farklar
- Konu: CMK 108 incelemesi tutukluluğun devamını dönemsel olarak denetler; itiraz ise belirli bir karara yöneltilir.
- Başlatan: Soruşturma evresinde m.108 incelemesi Cumhuriyet savcısının istemi üzerine yapılır ve şüpheli tarafından da istenebilir; itiraz ise karardan etkilenen ilgililerce yapılır.
- Süre: m.108'de en geç otuzar günlük süreler öngörülür; itiraz için kanunda ayrıca hüküm yoksa öğrenmeden itibaren iki haftalık süre uygulanır.
- Merci: m.108 incelemesini soruşturmada sulh ceza hâkimi yapar; itirazı ise m.268/3'te gösterilen merci inceler.
- Sonraki adım: İnceleme sonunda verilen devam kararı da yeni bir karar olduğundan, buna karşı kanunda gösterilen itiraz hükümleri gündeme gelebilir.
Bu nedenle CMK 108 incelemesinin yapılmış olması, kanunda itiraz hakkı tanınan bir karara karşı başvuru imkânını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
İncelemede hangi ölçütler önemlidir?
CMK m.101/2 uyarınca tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenlerinin varlığını, tedbirin ölçülü olduğunu ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir. Bu ölçütler hem periyodik incelemede hem de itirazda değerlendirmenin çerçevesini oluşturur:
- Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller
- Kaçma, saklanma veya delillere müdahale riskine ilişkin olgular
- Tutuklulukta geçen süre ve muhakemenin aşaması
- Delillerin toplanmış olup olmadığı
- Daha hafif bir tedbir olarak adli kontrol yükümlülüklerinin yeterliliği
Salihli'de tutukluluk incelemesi: Salihli'de soruşturma evresindeki CMK m.108 incelemeleri ve tahliye talepleri, adliye ana binasındaki Salihli Sulh Ceza Hâkimliği tarafından değerlendirilir. Salihli Adalet Komisyonu'nun 2025 faaliyet raporuna göre hâkimliğe yıl içinde 6757 dosya gelmiş, 6764 dosya karara bağlanmıştır. Bu sayılar yalnızca tutukluluk dosyalarını değil, hâkimliğe gelen bütün işleri gösterir. Sorgu sonunda verilen kararların dağılımı adli kontrol kararına itiraz yazısında, adliyedeki diğer birimler ise Salihli Adliyesi'ndeki mahkemeler yazısında yer almaktadır.
Tutukluluğa karşı başvuru yolları: karşılaştırma tablosu
Tutukluluğa karşı üç ayrı yol vardır ve her birinin dayanağı ile süresi farklıdır:
| Yol | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Tutukluluk incelemesi (soruşturma) | En geç 30 günlük süreler itibarıyla, savcının istemiyle sulh ceza hâkimince | CMK m.108/1 |
| İncelemenin şüpheli tarafından istenmesi | 30 günlük süre içinde şüpheli de isteyebilir | CMK m.108/2 |
| Kovuşturma evresi | Mahkeme her oturumda veya gerektiğinde re'sen karar verir | CMK m.108/3 |
| Salıverilme talebi | Soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında istenebilir | CMK m.104/1 |
| Talebe karar süresi | Görüşler alındıktan sonra 3 gün içinde | CMK m.105 |
| Tutuklamaya itiraz | Kararı öğrenmeden itibaren 2 hafta içinde kararı veren mercie | CMK m.268/1 |
Önemli noktalar
CMK m.102/4 uyarınca soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler bakımından altı ayı, görevine giren işler bakımından ise bir yılı geçemez; maddede sayılan bazı suçlar için ayrı sınır öngörülmüştür. Tutukluluk süresi uzadıkça ölçülülük değerlendirmesi de önem kazanır. Hangi yolun daha elverişli olduğu, somut dosyanın aşamasına ve kararın içeriğine göre değişebilir. Her yolun ayrı süre ve merci kuralı bulunduğundan, hangi başvurunun hangi karara yöneldiği dilekçede açıkça belirtilmelidir. Genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
- Periyodik incelemenin yapılacak olmasına güvenerek itiraz süresini kaçırmak
- İtiraz, tahliye talebi ve m.108 incelemesini aynı başvuru gibi değerlendirmek
- Kararın gerekçesinde m.101/2'de sayılan unsurların somut olgularla gösterilip gösterilmediğini incelememek
- Zamanla değişen koşulları, örneğin delillerin toplanmış olmasını veya tutuklulukta geçen süreyi başvuruda açıklamamak
- Adli kontrolün neden yeterli olacağını somut yükümlülükler önererek göstermemek
SIK SORULAN SORULAR
Sık sorulan sorular
CMK 108 incelemesi kaç günde bir yapılır?
Soruşturma evresinde tutukluluğun devamının gerekip gerekmediği en geç otuzar günlük sürelerle incelenir. Kovuşturma evresinde hâkim veya mahkeme her oturumda ya da koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında da karar verir.
CMK 108 incelemesini şüpheli isteyebilir mi?
Evet. Kanuna göre tutukluluk durumunun incelenmesi, öngörülen süre içinde şüpheli tarafından da istenebilir.
Tutuklama kararına itiraz süresi nedir?
Kanunda ayrıca hüküm bulunmayan hâllerde ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki haftadır.
108 incelemesi yapıldıysa itiraz hakkı ortadan kalkar mı?
Hayır. Periyodik inceleme ile itiraz farklı işlevlere sahiptir; inceleme yapılmış olması, kanunda itiraz hakkı tanınan bir karara karşı başvuru imkânını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Tutukluluk incelemesi varken ayrıca tahliye istenebilir mi?
Evet. Soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilme talep edilebilir; bu talep üzerine verilen kararlara da itiraz edilebilir.
İtiraz incelemesinde duruşma yapılır mı?
Kanunda yazılı hâller saklı kalmak üzere itiraz hakkında duruşma yapılmaksızın karar verilir.
İlgili içerikler
KAYNAKLAR
Başlıca kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, özellikle m.101, m.104, m.105, m.108 ve m.267-271.
- Salihli Adli Yargı İlk Derece Mahkemesi Adalet Komisyonu, 2025 Yılı Faaliyet Raporu, mahkemeler ve ortalama bitirilme süreleri.
- Mevzuat Bilgi Sistemi — güncel kanun metinleri.