CEZA İNFAZ HUKUKU · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Açık Cezaevine Geçmek İçin Kaç Yıl Yatmak Gerekir? 7, 5 ve 3 Yıl Kuralları

Neden açık cezaevi bu kadar önemli?

Hükümlü yakınlarının en çok sorduğu sorulardan biri "açığa ne zaman çıkar?" sorusudur. Bu sorunun iki nedeni vardır. Birincisi koşullardır: açık ceza infaz kurumları, kanunun tanımıyla, hükümlülerin iyileştirilmelerinde, çalıştırılmaları ve meslek edindirilmelerine öncelik verilen, firara karşı engelleri ve dış güvenlik görevlisi bulunmayan kurumlardır. İkincisi ve daha önemlisi, cezanın son kısmının denetimli serbestlikle dışarıda geçirilebilmesi kural olarak açık cezaevinde bulunmaya bağlıdır. Açığa geç ayrılan kişinin denetimli serbestliği de gecikebilir.

Açığa ayrılma şartları kanunda değil, büyük ölçüde Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği'nde düzenlenmiştir. Aşağıdaki kurallar bu yönetmeliğin 4 Haziran 2025 değişikliğinden sonraki hâline dayanır.

Cezaya doğrudan açık cezaevinde başlayanlar

Bazı hükümlüler kapalı cezaevine hiç girmeden cezalarına açık cezaevinde başlar. Yönetmelik m.5'e göre kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm olanların ve taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm olanların cezaları doğrudan açık kurumlarda yerine getirilir. Adli para cezasından çevrilen hapis de bu kapsamdadır.

Bu imkânın dışında kalanlar da aynı maddede sayılmıştır: terör suçları, örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçları ile örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlardan mahkûm olanlar ile ikinci defa mükerrir olanlar ve koşullu salıverilme kararının geri alınması nedeniyle cezası aynen infaz edilenler. Bu kişiler cezası üç yıl veya daha az olsa bile önce kapalı cezaevine girer.

Doğrudan açık cezaevine gidecek hükümlüye, gideceği kurum belirlendikten sonra on gün süre verilerek ilgili kuruma teslim olması gerektiği tebliğ edilir. Bu süre içinde teslim olmayan hakkında yakalama emri çıkarılır.

Kapalı cezaevinden açığa ayrılmanın genel kuralı: 7 yıl

Doğrudan açığa gidemeyen hükümlüler için temel kural Yönetmelik m.6/1-a'dadır. Buna göre toplam cezaları on yıldan az olanlar bir ayını, on yıl ve yukarı olanlar ise onda birini kurumlarda infaz edip, iyi hâlli olan ve koşullu salıverilme tarihine yedi yıl veya daha az süre kalanlar açık kurumlara ayrılabilir.

Bu kuralda üç şart birlikte aranır:

• Kapalıda asgari süre: Toplam ceza 10 yıldan azsa 1 ay, 10 yıl veya daha fazlaysa cezanın onda biri.
• İyi hâl: Hükümlünün kurumdaki tutum ve davranışlarının olumlu değerlendirilmesi.
• Koşullu salıverilmeye kalan süre: En fazla 7 yıl.

Müebbet hapis cezasında ise ölçü farklıdır: müebbet hapis cezasına mahkûm olup koşullu salıverilme tarihine beş yıl veya daha az süre kalanlar açığa ayrılabilir. Cezası yüksek güvenlikli kurumda veya bölümde infaz edilenler için de ayrı bir kural vardır: toplam cezalarının üçte birini bu kurumlarda iyi hâlli olarak geçiren ve koşullu salıverilme tarihine üç yıl veya daha az süre kalanlar açığa ayrılabilir.

Örnek 1: 6 yıl hırsızlık

6 yıl hapis cezası alan kişi, cezasının yarısını çektiğinde koşullu salıverilir; yani koşullu salıverilmesine baştan itibaren 3 yıl vardır. Bu süre zaten 7 yıldan az olduğu için tek beklenen şart 1 aylık kapalı süresi ve iyi hâldir. Kişi yaklaşık 1 ay sonra açık cezaevine ayrılabilir. Tek bir basit hırsızlık suçundan bu kadar ceza nadiren verildiğinden, 6 yıllık ceza çoğu zaman nitelikli hırsızlıktan (TCK 142) doğar; bu suçta aşağıda anlatılan 5 yıl kuralı da uygulanır, ancak koşullu salıverilmeye zaten 3 yıl kaldığından bu şart da baştan sağlanmıştır.

Örnek 2: 20 yıl kasten öldürmeye teşebbüs

Kasten öldürme suçlarında koşullu salıverilme oranı üçte ikidir; kasten öldürmeye teşebbüs de uygulamada bu kapsamda değerlendirilir. 20 yıl cezada koşullu salıverilme süresi yaklaşık 13 yıl 4 aydır. Kişinin açığa ayrılabilmesi için hem cezanın onda biri olan 2 yılı kapalıda geçirmesi hem de koşullu salıverilmesine 7 yıl kalması gerekir. İkinci şart daha geç gerçekleşir: 13 yıl 4 ay − 7 yıl = yaklaşık 6 yıl 4 ay. Kişi, mahsup ve geçiş hükümleri yoksa, yaklaşık 6 yıl 4 ay kapalıda kaldıktan sonra açığa ayrılabilir.

Bazı suçlarda daha sıkı süreler: 5 yıl ve 3 yıl

Yönetmelik m.6/2, belirli suçlar için ek ve daha sıkı bir şart koyar. Dikkat edilmesi gereken nokta, bu sürelerin "daha az" olarak yazılmış olmasıdır; yani tam 5 veya tam 3 yıl kala değil, bu sürenin altına inildiğinde açığa ayrılabilir.

• 5 yıldan az kalması gerekenler: TCK'nın 142, 148, 149, 188 ve 190 ıncı maddelerinden, yani nitelikli hırsızlık, yağma, nitelikli yağma, uyuşturucu imal ve ticareti ile uyuşturucu kullanılmasını kolaylaştırmadan mahkûm olanlar.
• 3 yıldan az kalması gerekenler: TCK'nın 102 ve 103 üncü maddeleri ile eşe karşı işlenen 82/1-d, 86/3-a ve 96/2-b maddelerinden mahkûm olanlar; yani cinsel saldırı, çocuğun cinsel istismarı ile eşe karşı kasten öldürme, kasten yaralama ve eziyet.

Örnek 3: 10 yıl uyuşturucu ticareti

Uyuşturucu ticaretinde koşullu salıverilme oranı dörtte üçtür; 10 yıl cezada bu süre 7 yıl 6 aydır. Açığa ayrılmak için koşullu salıverilmeye 5 yıldan az kalması gerekir: 7 yıl 6 ay − 5 yıl = 2 yıl 6 ay, buna bir gün eklenir. Cezanın onda biri olan 1 yıllık kapalı şartı daha önce dolduğu için belirleyici olan 5 yıl kuralıdır. Kişi yaklaşık 2 yıl 6 ay sonra açığa ayrılabilir.

Birden fazla cezası toplanan hükümlüde hangi kuralın uygulanacağı da yazılıdır: açık kuruma ayrılmada esas alınacak suç, koşullu salıverilme tarihine en az sürenin arandığı suçtur. Yani cezalardan biri 3 yıl kuralına tabiyse, hepsi için 3 yıl kuralı uygulanır.

Açık cezaevine hiç ayrılamayanlar

Yönetmelik m.8 bazı hükümlülerin kapalıdan açığa ayrılamayacağını belirtir. Bunlar şunlardır:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar,
• Toplam beş ve daha fazla hücreye koyma cezası alıp son hücre cezasının kaldırılmasından itibaren bir yıl geçmemiş olanlar,
• Terör ve örgütlü suçlardan hükümlü olanlar; ancak örgütten ayrıldığı idare ve gözlem kurulunca tespit edilenler koşullu salıverilmeye bir yıldan az, etkin pişmanlıktan yararlananlar iki yıldan az süre kala açığa ayrılabilir.

Ayrıca kapalı kurumlardan firar edenlerin cezalarının tamamı ve koşullu salıverilmesi geri alınanların geri alınan cezaları kapalı kurumda çektirilir. Başka bir suçtan tutuklanan ya da yaşı veya sağlığı nedeniyle çalışma koşullarına uyum sağlayamayacağı saptanan hükümlüler de bu durum devam ettiği sürece açığa ayrılamaz.

Karar nasıl verilir, ret kararına ne yapılır?

Açığa ayrılma kendiliğinden gerçekleşmez. Kapalı kurumlarda bulunan hükümlülerin talepleri üzerine, koşulları taşıdıklarının anlaşılması hâlinde kurum idare ve gözlem kurulu tarafından açık kurumlara ayrılmalarına karar verilir. Talep reddedilirse gerekçeli ret kararı hükümlüye tebliğ edilir. Kurul, şartları taşıyan ve risk görmediği hükümlüyü talep olmasa da açığa ayırabilir.

Bazı hükümlüler için kurul kararı tek başına yetmez. Toplam on yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkûm olanlar ile kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, uyuşturucu imal ve ticareti, terör ve örgüt suçlarından mahkûm olanların açığa ayrılma kararı, infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır (5275 sayılı Kanun m.14/4). Yukarıdaki 2. ve 3. örnekler bu kapsamdadır.

Ret kararına karşı infaz hâkimliğine şikâyet yolu açıktır. 4675 sayılı Kanun m.5'e göre başvuru, kararın öğrenildiği tarihten itibaren onbeş gün, herhalde yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır. Şikâyeti hükümlünün yanı sıra eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip çocuğu, kardeşi, müdafii veya kanuni temsilcisi de yapabilir.

Şartları taşıdığı hâlde kendi iradesi dışındaki bir nedenle, örneğin kapasite yüzünden açığa ayrılamayan iyi hâlli hükümlüler ise izin ve denetimli serbestlik haklarından yararlandırılabilir.

Açıktan kapalıya iade ve yeniden açığa ayrılma

Açık cezaevine ayrılmak kalıcı bir hak değildir. Tutuklanan, firar eden veya kınamadan başka bir disiplin cezası alıp bu cezası kesinleşen hükümlü kapalı cezaevine geri gönderilir. Sonradan başka bir mahkûmiyet gelir ve toplam ceza nedeniyle koşullu salıverilmeye kalan süre 6. maddedeki sınırları aşarsa yine kapalıya iade söz konusu olur.

Disiplin cezası nedeniyle kapalıya dönen hükümlü, cezasının kaldırılmasından sonra diğer şartlar varsa yeniden açığa ayrılabilir. Açık kurumdan ikinci kez firar eden hükümlü ise kalan cezasının tamamını kapalıda çeker.

31 Temmuz 2023 ve öncesindeki suçlar için not

31 Temmuz 2023 ve öncesinde işlenen suçlarda, 5275 sayılı Kanun Geçici m.10/6 açığa ayrılmayı 3 yıl öne çeken özel bir kural içerir: toplam ceza on yıldan az ise bir ayını, on yıl ve daha fazla ise üç ayını kapalıda geçirip açığa ayrılmasına üç yıl veya daha az süre kalanlar açığa ayrılabilir. Bu kural; üstsoy, altsoy, eş, kardeş, çocuk, kendini savunamayan kişi veya kadına karşı kasten öldürme (TCK 82/1-d, e, f), deprem nedeniyle bina yıkılması sonucu öldürme, cinsel saldırı, çocuğun cinsel istismarı ve reşit olmayanla nitelikli cinsel ilişki, devletin güvenliğine, anayasal düzene ve millî savunmaya karşı suçlar ile devlet sırlarına karşı suçlar, terör suçları ve örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar için uygulanmaz.

Kendi tarihlerinizle tahmini açığa ayrılma, denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme tarihlerini görmek için infaz hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Kesin tarih, cezaevinin düzenlediği müddetnamede ve idare ve gözlem kurulu kararında yer alır.

İlgili içerikler