İŞ HUKUKU · TARIM · HUKUKİ BİLGİLENDİRME

Tarım İşçisi Kıdem Tazminatı Alabilir mi? İş Kanunu'ndaki 50 İşçi Sınırı

Bağda, serada, hayvan çiftliğinde çalışanların sorusu

Yıllarca aynı üreticinin bağında, serasında ya da hayvan çiftliğinde çalışmış bir işçi, işten ayrılırken çoğu zaman şu cevapla karşılaşır: "Tarım işçisine kıdem tazminatı yok." Bu cümle ne tamamen doğru ne de tamamen yanlıştır. Doğru cevaba ulaşmak için iki kanunu yan yana okumak gerekir: 4857 sayılı İş Kanunu ve kıdem tazminatını hâlâ düzenleyen 1475 sayılı eski İş Kanunu'nun 14. maddesi.

İş Kanunu tarım işçisini ne zaman dışarıda bırakır?

İş Kanunu m.4, Kanunun uygulanmadığı işleri sayar. Bunların arasında tarımı doğrudan ilgilendiren iki bent vardır:

• 50'den az işçi çalıştırılan (50 dahil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde,
• Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işleri.

Buna göre 50 ya da daha az işçinin çalıştığı bir tarım işletmesinde çalışan kişi, İş Kanunu'nun kapsamı dışında kalır. Sınır "50'den az" diye başlasa da kanun parantez içinde 50'yi de dahil eder; yani tam 50 işçili bir işletme de istisnaya girer, 51 işçili olan girmez.

Aynı madde istisnanın istisnasını da düzenler. Tarımla bağlantılı olsa bile şu işler İş Kanunu'na tabidir:

• Tarım sanatları ile tarım aletleri, makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalarda görülen işler,
• Tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri,
• Halkın faydalanmasına açık veya işyerinin eklentisi durumunda olan park ve bahçe işleri.

Örneğin tarım makinesi üreten bir atölyede çalışan işçi, işyerinde kaç kişi çalıştığına bakılmaksızın İş Kanunu kapsamındadır. Bir çiftliğin içinde ahır ya da depo inşaatında çalışan işçi için de durum aynıdır.

Kıdem tazminatı hangi kanuna bağlı?

Kıdem tazminatı bugün de 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesinde düzenlenir. 4857 sayılı Kanun m.120'ye göre 1475 sayılı İş Kanununun 14 üncü maddesi hariç diğer maddeleri yürürlükten kaldırılmıştır. Bu madde, kıdem tazminatını belirli fesih hallerinde ve "Bu Kanuna tabi işçilerin hizmet akitleri" için öngörür.

4857 sayılı Kanun'un geçici 1. maddesi ise diğer mevzuatta 1475 sayılı İş Kanununa yapılan atıfların bu Kanuna yapılmış sayılacağını belirtir. İki hüküm birlikte okunduğunda, kıdem tazminatı sorusunun ilk adımı işçinin İş Kanunu kapsamında olup olmadığını belirlemektir. Kapsam içindeki tarım işçisi için kıdem tazminatının şartları, diğer işçilerle aynıdır: işverenin ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık dışındaki bir sebeple feshi, işçinin haklı sebeple feshi, muvazzaf askerlik, emeklilik gibi m.14'te sayılan haller.

Kapsam dışında kalan işçi için tablo farklıdır. Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ayrılan bölümünde kıdem tazminatı adıyla bir düzenleme bulunmaz. Bu nedenle 50 ve daha az işçili bir tarım işletmesinde çalışan kişinin kıdem tazminatı talebi, ancak işyerinin aslında İş Kanunu kapsamında olduğunun, örneğin işçi sayısının 50'yi aştığının ya da yapılan işin yukarıdaki istisnalardan birine girdiğinin gösterilmesiyle güçlenir. Sözleşmede kıdem benzeri bir ödeme kararlaştırılmışsa, o ödeme sözleşmeye dayanılarak istenebilir.

İş Kanunu dışındaki tarım işçisinin hakları

İş Kanunu'nun uygulanmaması, işçinin haksız olduğu anlamına gelmez. Bu kişilerin çalışma ilişkisi Türk Borçlar Kanunu'ndaki hizmet sözleşmesi hükümlerine tabidir. TBK m.393'e göre hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirli olmayan süreyle işgörmeyi ve işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Bu tanıma uyan her tarım çalışması, yazılı bir sözleşme olmasa da bu korumadan yararlanır.

Fesih bildirim süreleri

Belirsiz süreli sözleşmeyi sona erdirmek isteyen taraf, önceden bildirimde bulunmak zorundadır. TBK m.432'ye göre sözleşme, bildirimin ulaşmasından başlayarak hizmet süresi bir yıla kadar sürmüş olan işçi için iki hafta sonra; bir yıldan beş yıla kadar sürmüş işçi için dört hafta ve beş yıldan fazla sürmüş işçi için altı hafta sonra sona erer. Bu süreler kısaltılamaz; ancak sözleşmeyle artırılabilir. İşveren bu sürenin ücretini peşin ödeyerek de sözleşmeyi sona erdirebilir.

Haklı sebeple derhal fesih

Taraflardan her biri, haklı sebeplerle sözleşmeyi derhâl feshedebilir. Kanun haklı sebebi şöyle tarif eder: dürüstlük kurallarına göre hizmet ilişkisini sürdürmesi beklenemeyen bütün durum ve koşullar, haklı sebep sayılır. Fesheden taraf, sebebi yazılı olarak bildirmek zorundadır (TBK m.435).

Yıllık izin

TBK m.422'ye göre işveren, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yılda en az iki hafta ve onsekiz yaşından küçük işçiler ile elli yaşından büyük işçilere de en az üç hafta ücretli yıllık izin vermekle yükümlüdür. Hasat dönemlerinin yoğunluğu bu hakkı ortadan kaldırmaz; iznin zamanlaması ayrı, varlığı ayrı bir konudur.

Fazla çalışma ve iş güvenliği

TBK m.398 fazla çalışmayı, normal çalışma süresinin üzerinde ve işçinin rızasıyla yapılan çalışma olarak tanımlar ve zorunlu hallerde bile bunu karşılığı verilmek koşuluyla mümkün görür. TBK m.417 ise işverene, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi alma yükümlülüğü yükler. İlaçlama, makine kullanımı ve sıcakta uzun saatler çalışma gibi tarıma özgü riskler bu yükümlülüğün tam içindedir.

Sigorta ve mevsimlik çalışma

Sosyal sigorta bakımından ayrı bir kanun, 5510 sayılı Kanun devreye girer. Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar kural olarak bu Kanuna göre sigortalıdır (m.4/1-a). Ancak süreksiz, yani mevsimlik ya da dönemsel tarım işlerinde çalışanlar için Kanun ayrı bir düzen kurar: m.6 bu kişileri bazı istisnalarla kısa ve uzun vadeli sigorta kolları uygulamasının dışında sayar; ek m.5 ise tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz olarak çalışanların, ilgili muhtarlık, birlik veya tarım müdürlüğünden alınan belgelerle başvurarak sigortalı sayılabileceğini düzenler. Mevsimlik çalışanların bu başvuruyu kendilerinin yapması gerektiği sık atlanan bir noktadır.

Uyuşmazlık çıkarsa hangi mahkeme?

İş Kanunu kapsamında olmayan tarım işçisi de davasını iş mahkemesinde açar. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5, iş mahkemelerinin görev alanını sayarken 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun İkinci Kısmının Altıncı Bölümünde düzenlenen hizmet sözleşmelerine tabi işçileri de açıkça anar. Ücret, izin ya da tazminat gibi alacaklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir; 7036 sayılı Kanun m.3'e göre kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.

Bu tür bir uyuşmazlıkta en çok işe yarayan bilgiler; işletmede aynı dönemde kaç kişinin çalıştığı, yapılan işin niteliği (tarlada mı, atölyede mi, inşaatta mı), çalışma süresi ve ücretin nasıl ödendiğidir. İşten ayrılma sürecinde hakların genel çerçevesi için kıdem ve ihbar tazminatı yazısına, hesaplama için kıdem tazminatı hesaplama aracına bakılabilir.

İlgili içerikler